265 بشارة : چنين فرموده‌اند كه : هرگاه فديه براى اسماعيل عليه السلام نيامده بود و ابراهيم عليه السلام خود اسماعيل عليه السلام را ذبح مى‌كرد، خلّاق عالم براى تمام حجّاج واجب مى‌فرمود كه يك نفر از اولاد خود برده ذبح نمايد ¹.

بيان : بدان كه نزد بعضى [ اعتقاد بر] آن است كه ذبيح اسحٰاق است نه اسماعيل، و دليل ايشان اجماع اهل كتاب است غير از احاديثى كه در خصوص اسحاق عليه السلام وارد شده، ولكن اشهَر آن است كه ذبيح اسماعيل عليه السلام بوده و اكثر احاديث هم بر اين دلالت دارد، و ظاهر آيۀ كريمه نيز دالّ بر اين است كه در سورۀ صافّات، بعد از قصّۀ ذبح، بشارت اسحاق را به ابراهيم عليه السلام داده چنانچه فرموده : «وَ بَشَّرْنٰاهُ بِإِسْحٰاقَ نَبِيًّا مِنَ الصّٰالِحِينَ » ²، و اگر ذبيح اسحاق عليه السلام مى‌بود، مى‌بايست كه بشارت مقدّم باشد بر ذبح. و در موضع ديگر فرموده : «فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ وَ مِنْ وَرٰاءِ إِسْحٰاقَ يَعْقُوبَ» ³؛ چنين فرموده‌اند كه اگر اسحاق مأمور به ذبح شده بود، چگونه صحيح مى‌شد كه خداى تعالىٰ بشارت اسحاق و ذريّۀ او را به ابراهيم عليه السلام دهد، و باز امر به ذبح نمايد ⁴.

و محمّد بن اسحاق قرظى گويد كه : عمر بن عبدالعزيز از من پرسيد كه از فرزندان ابراهيم عليه السلام كدام ذبيح بود ؟ گفتم : اسماعيل عليه السلام ؛ و استدلال كردم به آيۀ «وَ بَشَّرْنٰاهُ بِإِسْحٰاقَ نَبِيًّا مِنَ الصّٰالِحِينَ » ⁵، بعد از آن شخصى را به شام فرستاد به طلب يكى از علماى يهود كه مسلمان شده بود، تا از او استفسار اين معنى كند، چون او را حاضر كردند، از او سؤال نمود، گفت : اسماعيل عليه السلام و همۀ يهوديان ⁶ اين را مى‌دانند امّا چون اسماعيل جدّ عرب