254

بينَ الجنَّةِ وَ النّار» ¹؛ و انقلاب عرض بر جسميّت محال است بر قول ايشان، لهٰذا به اين مرتبۀ وجود، با اين حديث تمثيل آورده‌اند و اين خبر را تأويل مى‌كنند بر اينكه گويا به نظر اهل محشر، چنين نموده مى‌شود كه كبش املح است، و تعبير مى‌كنند از آن به موت، و در حقيقت و واقع چيزى در خارج موجود نيست، و اين تشكّل محض براى اين است كه اهل محشر از موت، يأس تام نموده، به حيات ابدى يقين بكنند.

5 - وجود خيالى، و اين وجود نه در وِعاء ² خارج حقيقى است و نه در وعاء و شكل ³ حسّى؛ بلكه تصويرى است خيالى كه در عالم خيال چيزى تصوير و تشكيل مى‌شود كه نه قابليّت اشارۀ حقيقيّۀ خارجيّه، و نه لياقت حسّيۀ شكليّه را دارد، محض وعاء آن خيال است، و اين را با اين حديث مثال زده، اين حديث را از اين قبيل وجود مى‌دانند نسبت به كبش مذبوح در قيامت.

اين، ملخّص كلمات فلاسفه بود در تقسيم وجود، و اصلِ محلّ شاهد هم در فقرۀ اخير بود؛ الجواب :

اوّلاً، معنى تقسيم تحسّس كلّى است به سبب ضمّ فصول مختلفه بر افراد كلّى، كه حدّ تامّ نسبت به نوع معيّن، به همين انضمام فصل حاصل مى‌شود، و تشخّص و تعيّن خارجى هم نسبت به افراد معيّن ترتّب ذاتى بر اين دارد و اختلاف ثانوى بين الانواع، بعد از اتّحاد اوّليۀ در جامعۀ معناى جنسى، باز به اين انضمام حاصل مى‌شود؛ پس هرگاه تقسيم وجود به اقسام خمسه مطابق واقع تقسيم و موافق اصطلاح علما در تقسيم است، به چه نحو تصوّر مى‌باشد تمثيل از دو مرتبۀ وجود با يك مثال از حيثيّت واحده ؟ و اگر نه محض لفّاظى و تكثير سواد قلم و تسطير صفحات است، پس از شيوۀ محقّقين خارج