316است. وى تصويرى هم از مسجد الحرام كشيده است. ¹ «سفرنامه مخبرالسلطنه» كه در سال 1321نوشته شده، به لحاظ سفر دور دنيا اهميت فراوانى دارد. اطلاعات آن در باره مكه و مدينه نيز مفيد بوده و به احتمال نزديك به يقين مى‌توان گفت نخستين سفرنامه فارسى است كه در آن، عكس‌هايى از اماكن تاريخى آن بلاد چاپ شده است. در اين كتاب يك نقشه نيز چاپ شده است. ² «امين الدوله»، شخصيت سياسى مشهور اين دوره، كه پس از سلطنت مظفرالدين شاه يك - دو سالى صدر اعظم وى بود، سپس عزل گرديد و امين السلطان به جاى او نشست، در سال 1316 سفرى به مكه داشته و گزارش آن را نگاشته است. اين سفرنامه به لحاظ آن كه از ديد شخصيتى چون امين‌الدوله است كه خود را علاقه‌مند به اصلاحات نشان مى‌داد، قابل توجه و خواندنى است.

«سفرنامه سيف الدوله»، تقريباً از نظر ارائه اطلاعات در باره حج گزارى ايرانيان، بسيار فقير است. در زمينه‌هاى ديگر نيز كمتر نكته تازه دارد. به عكس آن، «سفرنامه نايب‌الصدر» بسيار لطيف و مملو از نكات دينى و اخلاقى است. وى به خصوص در مواردى، هدفش را از نوشتن سفرنامه، راهنمايى حجاج بعدى عنوان مى‌كند، ³ و اين نكته قابل توجهى است. به همين دليل، اطلاعات جامعى در باره حج‌گزارى ايرانيان و دشوارى‌هاى اين سفر در اين اثر آمده است. وى شرحى از راه جَبَل و كارهاى ناپسند حمله داران بيان كرده و بعد مى‌نويسد:

مقصود از اين مطالب اين است كه اقلاًّ هر كس يكى از اهل ولايت خودش يا شخص معتبرى را به دست داشته باشد كه موجب صدمه و اذيّت نگردد و در راه معطّل و حيران نماند. ⁴ وصف وى از مسجد النبى و شرح كتيبه‌ها و آثار آن نيز جالب توجه است. اين اقدام او به ويژه ثبت اشعار تركى بقاع بقيع و جز آن، بسيار مغتنم است.

«سفرنامه ميرزا داود وزير وظايف» نيز كه در سال 1322 انجام شده، سفرنامه‌اى با محتوا و ارجمند است.