322قدرت بر وقوف اضطرارى؛ يعنى زائر در عرفات توان وقوف شب دهم را دارد؛ بدين‌معنا كه حاجى قادر بر وقوفين اختيارى است، بدون خوف ضرر معتنابه و قابل‌توجه و ترتب مفسده‌اى بر اعمال مطابق واقع؛ مانند هتك مذهب شيعه از سوى مخالفان، گرچه ضرر و خوف شخصى منتفى باشد و يا وقوفين اختيارى و اضطرارى و يا آنچه كه بدون تقيه هم مصحح حج خواهد بود، البته با توجه به اختلاف مبناها در آن مسئله، اين است معناى مندوحه در اين بحث. از عدم قدرت بر حل اين مشكل واقعى مصحح حج را هم تعبير به «عدم مندوحه» مى‌كنيم؛ چه از جهت خوف و ضرر مشخص و چه از جهت شناعت مذهب شيعه كه پرهيز از آن لازم است.

بديهى است همه افراد در قدرت و يا عدم قدرت بر مندوحه مساوى نيستند و قدرت، علم و آگاهى شخصى افراد و حضور شخصى يا كاروانى در موسم و عوامل مختلف ديگر؛ مانند زن يا مرد بودن، جوان يا پير بودن و... در تحقق مندوحه و يا عدم تحقق آن، مؤثر خواهد بود؛ ليكن مخفى نيست كه در وضعيت موجود و حضور سلفى‌هاى متعصب در عربستان و حساسيت فوق‌العاده آنان نسبت به اعمال شيعيان، در عمل، مندوحه براى بيشتر زائران، بلكه تقريباً تمام آنان، از جهات مختلف شخصى و (به‌ويژه) عمومى، مانند شناعت مذهب، منتفى است و همه زائران، در همه مراتب سنى و علمى و در هر دو صورت عدم علم به مخالفت يا علم به‌آن، حكم قاضى عامه با واقع، راهى براى عمل موافق با واقع ندارند و مجبور به تبعيت از عامه مسلمانان در اين وقوفين هستند.

اين از جهت وضعيت واقعى و خارجى مسئله و اما از نظر حكم، وجود يا عدم مندوحه، طبق بعضى مبانى، در حكم مسئله تأثيرگذار است و به همين جهت اين تفصيل در بسيارى از كتب فتوايى و مناسك؛ از جمله مناسك شيخ انصارى، تحرير الوسيله امام خمينى(رحمه الله) و غير آن، آمده است. اما درصورت عدم مندوحه، نوبت به بررسى ادله مطرح در زمينه اجزا و صحت و سقم آن مى‌رسد كه محل بحث اصلى نوشته حاضر است كه ان‌شاءالله به آن مى‌پردازيم.