95است و امروز بر سراسر جهان سيطره دارد، به اقرار محققان بى‌غرض غربى، بيش از هر چيز ديگر، از تمدن باشكوه اسلامى، مايه گرفته است. ¹

«گوستاولوبون» مى‌گويد:

بعضى‌ها [از اروپاييان]، عار دارند كه اقرار كنند يك قوم كافر و ملحدى [يعنى مسلمانان]، سبب شده است اروپاى مسيحى، از حال توحش و جهالت، خارج گردد و لذا آن را مكتوم نگاه مى‌دارند... نفوذ اخلاقى همين اعراب زاييده اسلام (مسلمانان)، آن اقوام وحشى اروپا را كه سلطنت روم را زير و زبر نمودند، داخل در طريق آدميت نمود و نيز نفوذ عقلانى آنان، دروازه علوم و فنون و فلسفه را كه از آن، به كلى بى‌خبر بودند، به روى آنها باز كرد و تا ششصد سال، استاد ما اروپاييان بودند. ²

عوامل پيشرفت اسلام

پيشرفت‌هاى جغرافيايى، فرهنگى و فكرى مسلمانان، علل و انگيزه‌هاى گوناگونى داشته كه برخى از آنها، مربوط به خود اسلام و محتواى آن است و بعضى ديگر، مربوط به تلاش و فعاليت مسلمانان و برخى نيز مربوط به روحيات و خصايص روانى مسلمانان بوده است. اينك هريك از اين سه مورد را بررسى مى‌نماييم:

1. عوامل مربوط به خود اسلام

برخى از عوامل پيشرفت اسلام كه از خود اسلام و محتواى آن سرچشمه گرفته، از اين قرار است:

الف) سادگى و استوارى عقايد و تعاليم اسلام

اسلام، چه در عقايد و مبادى فكرى و چه در اخلاق و راه و رسم زندگى، روش