2463. اطلاق خطاب دينى بر اقوال و اجتهادات علما: آنگاه نويسنده مىگويد كه نوع سوم از اطلاق خطاب براساس اجتهاد، به سبب تحقيق مقاصد شرع و مراعات حاجات مكلفان مىباشد و اصل در اين نوع از خطاب، اجتهاد و عدم قطع به نتايج آن است؛ گرچه نتايج آن اجتهادات، در حق قائلان به آن، حجت مىباشد.
سپس نويسنده اين مقاله، درباره طبيعت اختلافات ناشى از نوع سوم اطلاق خطاب دينى، به اين چهار نكته، اشاره كرده است:
1. اين مناقشات و اختلافات و آراى مترتب بر آنها، شخصى نيست. بلكه موضوعى است و بحث در مورد آنها، از اين راه كامل مىشود.
2. برخى از اين اختلافات، در محدوده پاسخگويى به نداى شريعت، براى ايجاد پيشرفت اجتماعى و احترام گذاشتن به تبادل رأى است و از مظاهر ضعف يا تفرقه نيست.
3. خداوند متعال، رسيدن به حق و حكم قطعى (واقعى) در هر مسئله شرعى را بر ما لازم و حتمى نكرده است؛ زيرا اين كار، فوق طاقت و داراى حرج بسيار است و حرج در شريعت اسلامى، مرفوع مىباشد.
4. به علت طبيعت نصوص و وجود احتمالات در آن و انعطافپذير بودن طبيعت تشريع، اختلاف در فهم نصوص تشريعى، اجتنابناپذير است. ازاينرو نظر و اجتهاد و پيشرفت و تغيير، با ضوابط و معيارهايى كه اهل علم و مجتهدان و مفسران ذكر كردهاند، مورد قبول مىباشد.
همچنين نويسنده معتقد است سخن از خطاب دينى، سياق سياسى و فكرى داشته و در ارتباط با ظرفيتهاى موجود جامعه بشرى است؛ زيرا گفتوگو و تعامل در آينده نزديك بين امتها و ملتها، بر محور اديان است؛ زيرا هر دينى، نمايانگر يك تمدن مىباشد و ازاينرو برخى، اسلام را دشمن غرب، دانسته و حادثه 11 سپتامبر را بر اين اساس، تحليل كردهاند.
به تازگى، صداهاى بسيارى به گوش مىرسد كه بايد در خطاب دينى اسلامى، تجديد نظر كرد. درواقع اين صداها، هنگامى بلند شد كه آمريكا، اعلان جنگ با تروريسم را اعلام كرد.
او مدعى است در وزارت خارجه آمريكا، مركزى به نام مركز متغير ساختن خطاب دينى در دولتهاى عربى و اسلامى تأسيس شده است تا خطابهاى دينى را به گونهاى تغيير دهد كه با شرايط روز دنيا، سازگار باشد. بعد از اين تصميم بود كه ديدگاههاى مختلفى درباره تغيير خطاب دينى، مطرح شد و واكنشهاى گوناگونى در مقابل آن، پديد آمد.
همچنين نويسنده مدعى است كه بايد بين روش سلف و جماعتهاى سلفى، فرق گذاشت و انتساب به آن جماعتها، شرط در انتساب به روش سلف نيست؛ همانگونه كه دوستى يا دشمنى كردن با اين جماعتها، بدان سبب كه به صورت گروه و