49قدر متيقّن اين آيه مربوط به طواف‌كنندگان و زائران در زمان حضرت ابراهيم مى‌باشد.

به‌علاوه از آيه مباركه: ( أَرِنٰا مَنٰاسِكَنٰا ) ¹ هم مى‌شود وجود اجمالى حج در زمان ابراهيم را اثبات كرد كه توضيح آن، در بحث‌هاى بعد خواهد آمد.

پس، وجود حج در زمان ابراهيم، امرى است مسلّم و قطعى، اما اين‌كه چگونه انجام مى‌گرفته و چه مناسكى وجود داشت، دقيقاً مشخص نيست. فى‌الجمله، از بعضى آيات و روايات مى‌شود برداشت كرد كه اعمال زير در آن زمان وجود داشته و جزو مناسك حج بوده است:

1. طواف: از آيه: ( طَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطّٰائِفِينَ ). ²

2. سعى: از ظاهر آيه: ( إِنَّ الصَّفٰا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمٰا ). ³

برداشت مى‌شود كه سعى، پيش از اسلام وجود داشته و احتمالًا به زمان ابراهيم بر مى‌گردد؛ چون يكى از حكمت‌هاى وجودِ سعى را همان هفت مرتبه سعى هاجر در ميان كوه صفا و مروه، براى يافتن آب جهت رفع تشنگى اسماعيل دانسته‌اند.

3. قربانى: آيات: 102 تا 107 سوره مباركه صافات، مربوط به ذبح حضرت اسماعيل است.

4. رمى: از رواياتى كه در ذيل آيات مربوط به ذبح اسماعيل نقل شده، استفاده مى‌شود كه رمى از آن زمان تشريع شده است.

5. وقوف در عرفات: بعضى از رواياتى كه در ذيل آيه فوق و آيه: ( ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفٰاضَ النّٰاسُ ) نقل شده، ظهور در اين دارد كه يكى از اعمال مناسك حج در زمان ابراهيم، وقوف در عرفات بوده است.

عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: «سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ(ع) عَنْ عَرَفَاتٍ، لِمَ سُمِّيَتْ عَرَفَاتٍ؟ فَقَالَ: إِنَّ جَبْرَئِيلَ(ع) خَرَجَ بِإِبْرَاهِيمَ(ع) يَوْمَ عَرَفَةَ فَلَمَّا زَالَتِ الشَّمْسُ،