48 *حجّ انبياى ديگر

افزون بر برخى از اين روايات، كه در آغاز اين بخش ذكر شد، روايات ديگرى هم نقل شده كه دلالت بر وجود حج در اين برهه از تاريخ دارد:

عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ قَالَ: «قَالَ لِي أَبُو الْحَسَنِ(ع) إِنَّ سَفِينَةَ نُوحٍ كَانَتْ مَأْمُورَةً طَافَتْ بِالْبَيْتِ حَيْثُ غَرِقَتِ الْأَرْضُ ثُمَّ أَتَتْ مِنًى فِي أَيَّامِهَا ثُمَّ رَجَعَتِ السَّفِينَةُ وَ كَانَتْ مَأْمُورَةً وَ طَافَتْ بِالْبَيْتِ طَوَافَ النِّسَاءِ». ¹

هم‌چنان‌كه روايت

«لم يزل كانت معمورة حتي زمن الطوفان» هم دلالت به ملازمه بر وجود حج در اين زمان خاص دارد، چنان‌كه از ابن‌جرير هم نقل شده كه:

«فَلَمَّا كَانَ زَمَنُ الطُّوفَانِ رُفِعَ فَكَانَتِ الْأَنْبِيَاءُ(عليهم السلام) يَحُجُّونَهُ وَ لا يَعْلَمُونَ مَكَانَهُ حَتَّى بَوَّأَهُ اللهُ لِإِبْرَاهِيمَ(ع) فَأَعْلَمَهُ مَكَانَهُ ...». ²

از مجموعه آيات و روايات گذشته، وجود اجمالى حج از زمان آدم تا زمان ابراهيم استفاده شده، اما كيفيت و چگونگى مراسم حج در آن زمان براى ما مبهم و مجمل است.

2. حج در دوران حضرت ابراهيم(ع)

آن‌چه كه از نظر قرآن امر مسلّم، قطعى و انكار ناپذير مى‌باشد، وجود حج و احياى آن، در زمان حضرت ابراهيم است و اين مطلب را مى‌شود از آيات متعددى استفاده كرد كه صريح‌ترين آنها آيه ( وَ أَذِّنْ فِي النّٰاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجٰالاً وَ عَلىٰ كُلِّ ضٰامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ ) ³ مى‌باشد كه حضرت ابراهيم مأمور شد اعلان عمومى كند براى همه انسان‌ها؛ چه آن‌هايى كه در آن زمان بودند و چه بعداً مى‌آيند. از اين رو بعضى از مفسران گفته‌اند كه هركس در هر زمان به حج مشرّف مى‌شود درحقيقت لبيك به همان دعوت ابراهيم است؛ چه اين‌كه در آيه مباركه ( يَأْتُوكَ ) هست نه «يأتوه». ⁴ چنان‌كه از آيه ديگر هم مطلب فوق استظهار مى‌شود: ( وَ عَهِدْنٰا إِلىٰ إِبْرٰاهِيمَ وَ إِسْمٰاعِيلَ أَنْ طَهِّرٰا بَيْتِيَ لِلطّٰائِفِينَ وَ الْعٰاكِفِينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ ). ⁵