464سير و سلوك در رمضان و حج و فراز و فرود آنها را شبيه هم دانسته و فرموده‌اند: حج و رمضان، نماد مجسم لااله الاّ الله هستند. اين جمله كوتاه و نغز، مى‌خواهد بياموزد گام اول در مسير رسيدن به خداوند، نفى همه دلبستگى‌ها و وابستگى‌هاست. ادبيات عرفانى غنى و كهن ما نيز هر چه درباره مراحل سيروسلوك گفته است، همه شرح و تفسيرى بر حقيقت حج است. در حج، سير من الخلق الى الحق، از وطن شروع مى‌شود و سير من الحق الى الحق، از ميقات آغاز و در عرفات به اوج مى‌رسد. قربانى، جشن پايانى سير دوم است و حلق، نماد سربازى و سير و مأموريتى جديد، من الحقّ الى الخلق مع الحق. حاجى كه به مكه باز مى‌گردد و ميان مردم، همان اعمال روز اول را انجام مى‌دهد و گرد خانه خدا مى‌چرخد، اين يعنى سير چهارم، من الخلق الى الحق مع الخلق.
امشب، با غروب آفتاب عرفه، ميهمانان خدا هم، با اوج پرواز خداحافظى كردند تا جشن بندگى را در منا به پا كنند. پس از اذان مغرب، پيشانى بندگى را براى آخرين بار بر خاك عرفات گذاشته و سجده شكر به جا آوردند و آماده حركت به سوى مشعرالحرام شدند.
ديدنى‌هاى شهر ناتمام
زائران بيت‌الله الحرام، گروه گروه از عرفات به سوى مشعرالحرام در حركت هستند. در غروب عرفات و شب مشعر، ديدنى‌هاى زيادى چشم هر بيننده‌اى را به خود جلب مى‌كند: نخست: طومار شهرى با جمعيت سه ميليونى، در يك آن و با يك فرمان پيچيده شده و به برهوتى بى‌سكنه تبديل مى‌شود.
دوم: مشعرالحرام كه پس از خداحافظى حجاج سال قبل، سياه‌پوش شده بود، با آمدن حاجيان، بار ديگر، رخت شادى به تن كرده و تا چشم كار مى‌كند، سفيدپوش شده است. حاجى‌ها، جز مسير رفت و آمد اتوبوس‌ها، جايى را خالى نگذاشته‌اند و