74قدرت و توان است. در اينجا دو نظر عمده و اساسى وجود دارد:

1. معناى استطاعت در آيه، گرچه به معناى قدرت و توان عقلى است و در نتيجه، ارشاد به حكم عقل است، ليكن شارع، افزون بر قدرت عقلى، زاد و راحله را نيز بر آن افزوده است.

صاحب جواهر، ¹ علامه در منتهى، ² آيت الله شاهرودى ³ و آيت الله خويى را مى‌توان از طرفداران اين نظر شمرد. ايشان مى‌فرمايند:

آيه ارشاد است به حكم عقل و حج بر اساس آيه و حكم عقل با قدرت و تمكن بر آن، واجب است؛ گرچه در صورت مشقت، از باب قاعده «نفى حرج» از آن رفع يد مى‌شود. ليكن مطابق روايات وارده در اين باب، استطاعت معتبر در وجوب حج، اخص است از قدرت عقلى و قدرت در آيه؛ زيرا قدرت در روايات، عبارت است از داشتن زاد و راحله. ⁴

2. شارع در معناى استطاعت دخالت نكرده و همان معناى عرفى را شرطِ وجوبِ حج قرار داده و روايات، تنها پاره‌اى از مصاديق استطاعت عرفى را بيان كرده است.

صاحب مدارك، ⁵ علامه در تذكره ⁶، صاحب ذخيره ⁷، محدث كاشانى در مفاتيح‌الشرايع ⁸، صاحب حدائق ⁹، شهيد اول، شهيد دوم ¹⁰ و صاحب تفصيل‌الشريعه، پيرو اين نظرند. ايشان مى‌فرمايند: «صرف نظر از روايات، آيا معناى استطاعت در آيه، قدرت عقلى است يا استطاعت عرفى كه اخص از قدرت عقلى است؛ به نظر مى‌رسد توان و قدرت عرفى باشد». ¹¹

البته در اينجا افزون بر اين دو نظر، اقوال ديگرى نيز ابراز شده، ولى آنچه مسلم است، نقش اساسى در اختلاف فتاوا را همين دو نظريه بازى مى‌كنند.

نتيجه و ثمره اختلاف اقوال

براى بيان اهميت اين بحث و نتايج آن ، مناسب است به پاره‌اى از نتايج آن اشاره شود. بى‌شك نتيجه ميان قول اول و دوم در موارد زيادى خود را نشان مى‌دهد؛ از جمله: