99خداوند بر ممكن مىشود.
ملاصدرا درباره اين وجه جمع مىگويد: «و انت تعلم ان هذا المذهب احسن من الاولين (اشاعره ومعتزله) واسلم من الآفات وأصح عند ذوي البصائر النافذة في حقائق المعارف.. .». 1
ب) جمع مبتنى بر عليت حقيقى و إعدادى
وجه جمع ديگرى كه در اينباره مطرح شده، مبتنى بر تقسيم علل به «علت حقيقى» و «علت اعدادى» است. گفته شد كه علت، گاهى به موجودى اطلاق مىشود كه وجود معلول وابستگى حقيقى به آن دارد و جدايى معلول از آن محال است؛ مانند عليت نفس براى وجود و بقاء صورتهاى ذهنى، كه به آن علت حقيقى يا «ما منه الوجود» گفته مىشود. همچنين گاهى به موجودى اطلاق مىشود كه زمينه پيدايش معلول را فراهم مىآورد و وجود معلول وابستگى حقيقى و جدايىناپذير به آن ندارد؛ مانند علّت پدر و مادر براى فرزند، كه اين را علت اعدادى يا «ما به الوجود» مىگويند.
از آنجايىكه همه ما سوى الله، ممكنالوجودند و در وجود خود به خداوند نيازمند هستند، علت حقيقى ِمستقل و تام و قائم به ذات، فقط خداوند است و علل طبيعى و حتى اختيار انسان، علتهاى اعدادى به شمار مىروند كه نقش نزديك كردن معلول به مبدأ فيض را دارند؛ زيرا موجود امكانى غيرمستقل نمىتواند ايجاد مستقل داشته باشد، هر چند علت قريب معلول باشد. بر اين اساس ضمن پذيرش تأثير علل