124
گفتار دوم: ديدگاهها
در اين گفتار، چگونگى رويارويى مسلمين با آيات جبر و اختيار و بهرهگيرىشان از آنها را بررسى مىكنيم. متكلمان اهل سنت با برداشتهاى متفاوت خود از اين آيات، به دو ديدگاه متقابل رسيدهاند كه از آنها به «جبر» و «تفويض» ياد مىكنند كه البته با تغييراتى به دو نظريه «كسب» و «اختيار» منتهى شدند. اما انديشمندان و متكلمان شيعى با بهرهگيرى از روايات پيشوايان معصوم خويش، نظريه ديگرى به نام «امر بين الامرين» را تبيين كردهاند.
1. جبر
بحثى كامل درباره زمان پيدايش انديشه جبر و جبرگرايى، در گرو كاوشى فراوان است كه شايد به جايى هم نرسد. علاوه بر اينكه موضوع بحث ما نيز نيست. ازاينرو در اينجا فقط به وجود چنين انديشهاى در بين مشركان عصر رسالت و تأثير آن بر برخى مسلمين اشاره مىكنيم و سپس به بررسى ديدگاه و ادله قرآنى طرفداران اين انديشه مىپردازيم.
برخى آيات قرآن، به روشنى گواهى مىدهند كه گروهى از مشركان يا همه آنها، اعمال و رفتار خود را به بهانه جبر، علم پيشين الهى و اراده ديرينه او توجيه مىكردهاند؛ مانند:
سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا أَشْرَكْنٰا وَ لاٰ آبٰاؤُنٰا وَ لاٰ حَرَّمْنٰا مِنْ شَيْءٍ... (انعام: 148)
به زودى مشركان [براى تبرئه خويش] مىگويند: «اگر خدا