122

د) آيات مكلف بودن بشر به قدر وسع خود

آياتى در قرآن بيانگر اين موضوع‌اند كه خداوند انسان را به ميزان وسع و قدرت او مكلف كرده است؛ مانند:

لاٰ يُكَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا لَهٰا مٰا كَسَبَتْ وَ عَلَيْهٰا مَا اكْتَسَبَتْ (بقره: 286)

خداوند هيچ كس را جز به اندازه توانايى‌اش تكليف نمى‌كند. [انسان،] هر كار [نيكى] را انجام دهد، براى خود انجام داده است؛ و هر كار [بدى] كند، به زيان خود كرده است.

آيه بيانگر اين معناست كه اجابت كردن فرمان خدا با سمع و طاعت، تحقق نمى‌پذيرد، مگر در چهارچوب قدرت و اختيار انسان و اين افعال مقدور و اختيارى است كه انسان با آن براى خود نفع يا ضرر كسب مى‌كند. پس كسب، خود بهترين دليل است بر اينكه آنچه آدمى به دست آورده و به آن متصف شده، وسع و طاقت آن را داشته است. لاٰ نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا ؛ «هيچ كس را جز به اندازه توانايى‌اش تكليف نمى‌كنيم». (اعراف:42)

اين فراز از آيه شريفه، براى اميدوار ساختن مؤمنان و تقويت دل‌هاى آنان و رفع نگرانى‌شان از نداشتن قدرت بر انجام دادن جميع اعمال صالح است. پس معلوم مى‌شود كه قدرت بر انجام كار از شرايط تكليف به شمار مى‌رود. بنابراين آيات يادشده، بر مختار بودن انسان دلالت دارند؛ زيرا از شرايط وسع و مقدور بودن تكليف، آزادى و اختيار مكلف و توانايى او بر انجام دادن فعل است والا تكليف ما لايطاق خواهد شد كه امرى قبيح است.