67تمدنهاى ديگر شناخت دقيقترى پيدا كند. شواهد تجربى حكايت از تأثيرگذارى مراسم مذهبى در شكلگيرى هويت مىكند. 1
امام سجاد(ع) به شبلى مىگويد: «فَحِينَ صَلَّيتَ فِيهِ رَكعَتَينِ نَوَيتَ انَّكَ صَلَّيتَ بِصَلَاةِ إِبرَاهِيمَ؟» يعنى «وقتى كه پشت مقام ابراهيم دو ركعت نماز طواف خواندى، آيا قصد كردى ابراهيمگونه نماز بخوانى؟» مىتوان گفت كه امام سجاد(ع) شبلى را به تمدن توحيدى رهنمون مىكند. با يادآورى مقام ابراهيم و لزوم توجه به ارزشهاى خلقشده توسط ابراهيم(ع) كه سرسلسله اديان توحيدى است، گذشته تمدنى حجگزار را به او معرفى مىكند و به اين وسيله در شناخت هويت تمدنى و تقويت آن كمك مىكند.
هويت تمدنى، هويتى فراملى است كه چندين مليت را دربر مىگيرد. حج با گردهمآورى نمايندگانى از كشورهاى مختلف اسلامى نيز هويت تمدنى را تقويت مىكند. مسلمانان از سراسر جهان در كنگره عظيم حج شركت مىكنند؛ از مليتهاى مختلف و فراتر از تمام مرزهاى اعتبارى در كنار يكديگر جمع مىشوند و بدون توجه به تمايزات و تفاوتهاى فردى، اجتماعى، مليتى و فرهنگى، اعمال مشترك و واحدى را انجام مىدهند؛ اعمالى كه از يك تمدن ريشهدار، الهى و معنادار سرچشمه گرفته است و براى تمام حجگزاران ضرورت يكسانى دارد. در چنين مراسمى است كه اين اعمال به همراه آگاهى از اسرار و رموز آن، افراد را به هويتى تمدنى و ريشههاى شكلگيرى مناسك حج رهنمون مىكند؛ رفتارهايى كه به فردى خاص يا مليتى ويژه اختصاص ندارد. در اين فضا افراد به همان داربستى دست مىيابند كه مىتواند تكيهگاه معرفتى آنها بوده و خود را در برابر ديگر تمدنها محافظت كنند.