66احساس، موجد تعلق ارتباط به آن تمدن و درنتيجه شكلگيرى «هويت تمدنى» مىشود. احساس تعلق به يك تمدن، به معناى وابستگى به تمامى مظاهر آن تمدن و از جمله مشاهير، افتخارات، ميراثها و ارزشهاى آن است. 1
«هويت تمدنى» مانند داربستى است كه تكيهگاه معرفتى فرد محسوب مىشود و با اتكاى به آن، مىتواند موضعى مطلوب در قبال تمدنهاى ديگر اتخاذ كند. بديهى است فقدان «هويت تمدنى» زمينه را براى تأثيرپذيرى منفعلانه از تمدنهاى موجود فراهم نمايد. پارهاى از محققين معتقدند سطوح گسترده هويت تمدنى به معناى آگاهى عميقتر نسبت به تفاوتهاى تمدنى و ضرورت حفظ چيزهايى است كه «ما» را از «غير ما» متمايز مىكند. 2
امت اسلامى، حاصل اجتماع مسلمانانى است كه فراتر از هويتهاى فردى، قومى و ملى در يك هويت مشتركاند: هويت تمدنى اسلامى كه فراتر از همه زمانها و مكانهاست و با درهم آميختن ساير هويتها، مسلمانان را در اينكه اصول دينى خود را اصل و معيار قرار دهند، يارى مىكند. به اين ترتيب تعاليم دينى، عامل اشتراك هويتى آنها مىشود. در اينجا جامعهاى شكل مىگيرد كه هرچند از ملل و قوميت و فرهنگهاى مختلف است، ولى هويت پايه و اصلى آنها را دين و تعاليم دينى تشكيل مىدهد كه مبناى تصميم و موضعگيرى آنها نيز مىباشد و اين يعنى امت اسلامى.
انجام مناسك حج در سرزمين وحى و مشاهده مشاعر مقدسه، زمينه آشنايى حجگزار با ريشههاى فرهنگى تمدن اسلامى را فراهم مىكند. او مىتواند ريشههاى تاريخى پيدايش تمدن خود را بشناسد؛ به ويژگىهاى بارز و برجسته تمدن اسلامى آگاهى يابد؛ با شخصيتهاى تمدنساز آگاهتر شود؛ و از جايگاه تمدن خود در بين