68حج مهمترينِ مناسك دينى در اسلام است كه مىتواند مسلمانان را ساليانه در يك اجتماع عظيم مذهبى گردهم آورد و همگان را با دستور و نظام هماهنگ و شعار واحد به اجراى مراحل مختلف مناسك هدايت نمايد و ارتباط معنوى با خدا و مردم را در عالىترين و زيباترين صورت نشان دهد. مناسك حج مناسك خانوادگى نيست؛ مناسك حج مناسك خويشاوندى همچون صله رحم، ازدواج، عيادت بيماران و نظير آن نيست؛ مناسك حج مناسك محلى همچون نماز جماعت نيست؛ مناسك حج يك مناسك ملى كه در پهنه يك كشور و مليت خاص به اجرا گذاشته مىشود، نيست. بلكه مناسك حج يك مناسك معنوى جهانى است. ملل و نحل موجود در جهان، فقط توانستهاند مناسك ملى و نژادى داشته باشند و نهايتاً در قرن اخير كه به پديده جهانى شدن مىانديشند، جز در چارچوب روابط مادى و سياسى، تصورى از جهانى شدن را درك نمىكنند. مناسك حج، يك مناسك معنوى جهانى است كه هويت تمدنى مىبخشد.
امام صادق(ع) در اين باره مىفرمايد: «خداوند در مكه و حج، اجتماع مسلمانان را از مشرق و مغرب قرار داد تا يكديگر را بشناسند». 1
نتيجهگيرى
سفر حج ابعاد گوناگون سياسى، اجتماعى، فقهى، اخلاقى، تربيتى، تاريخى و عرفانى دارد كه هر يك بيانكننده بخشى از معارف حج است. علاوه بر اين نكات، چنانچه سفر حج را با رويكرد تبليغى بررسى كنيم، حج ويژگىهايى دارد كه در راستاى تحقق اهداف و برنامههاى تبليغى قابل توجه است.
با توجه به ماهيت فراملى، فرازمانى و فرامكانى حج، اين نظام تبليغى كه در فضاى دينى و معنوى حج قرار مىگيرد، نوعى از مفاهيم دينى و خوانش از تعاليم اسلامى را