109تلاش توليد مى‌كردند. ¹ از كرند تا پايين طاق، پنچ فرسنگ راه است و پيش از رسيدن به پايين طاق، ابتدا بايد از «سرخ ديزه»، عبور كرد كه به آن ميان‌طاق هم گفته مى‌شود و بعد از عبور از آن گردنه‌اى سخت و پر پيچ‌وخم است كه در ميانه گردنه، طاقى از سنگ‌هاى سفيد ساخته شده است كه آن را «طاق‌گرا» مى‌گويند. از ميان‌طاق تا پل ذهاب، چهار فرسنگ و راهش همه جنگل و سنگ است و در آن رباط بسيار بزرگى وجود دارد كه از بناهاى شاه سليمان است و براى زوار مكانى مطمئن مى‌باشد و درنهايت از پل ذهاب تا قصرشيرين پنج فرسنگ و راهش ناهموار و پرسنگ است. ² بيشتر درآمد اين منطقه، از عبور كاروان‌ها و گمرك كالاهايى است كه از بغداد به ايران و برعكس مى‌برند. ³

سه - حضور مهاجران بازرگان در كرمانشاه

از ديرباز، سربازان، بازرگانان بيگانه و صنعتگران، ساكنان يك رشته از شهرهاى ديواربندى شده را تشكيل مى‌دادند. درواقع بسيارى از اين شهرها براى دادوستد به وجود آمده بود. مسافران جاده قم - قصرشيرين كه شهرهايى مانند سلطان‌آباد و همدان را پشت سر مى‌گذاشتند، به كرمانشاه كه در پس كوه‌هاى زاگرس قرار داشت، مى‌رسيدند. اهميت اقتصادى و مركزيت كرمانشاه و همچنين بى‌علاقگى ايلات و عشاير (كه بوميان اصلى شهر بودند)، به دادوستد دست‌به‌دست هم داده بود تا