64برآن را داشته، و معنا ندارد كه روى مجتمع حصا كه متحرك و غير مستقر است، بت قرار دهند؛ پس اين گزارش، شاهدى است بر اينكه جمرات در زمان پيش از اسلام، حقيقتى غير از حصا و بتهاى عمرو بن لحى داشت. 1
ب) قصيده لاميه حضرت ابوطالب عموى پيامبر(ص)، در اين بيت از قصيده:
و بالجمرة الكبرى اذ صمدوا لها
يؤمون قذفا رأسها بالجنادل 2
حضرت ابوطالب(ع) به جمره كبرا - درحالىكه در ايام حج سرش را سنگباران مىكنند - سوگند مىخورد. اين شعر كه در منابع مختلف آمده، شاهدى است بر اينكه
در زمان آن حضرت، جمره كبرا مجتمع حصا نبود؛ بلكه علامت يا بتى بود كه سر براى آن صدق مىكرد.
ج) كنده شدن جمره به خاطر سيلاب و جابهجا شدن آن، و بازگردانده شدنش به مكان اول، و مرمت و بازسازى آن در سال 232 هجرى قمرى در دوران خلافت متوكل عباسى، در كلمات ازرقى(متوفاى 250 ه .ق) و فاكهى (متوفاى 272 ه .ق). 3
د) رحلة ابنجبير (متوفي 614 ه .ق) وى مىگويد: 4
سپس به سوى جمره عقبه در منا مىرود و در منا ستونهايى نصب شده كه شبيه نشانههاى حرم است - كه قبلاً از آن ياد كرديم - رمىكننده در روز عيد قربان بعد از طلوع خورشيد، درحالىكه رو به مكه است، جمره عقبه را در سمت راست خود