134تمسك بجويد.
به نظر حكماى الهى، فاعليت مطلق خدا با وجود وسايل و اسباب كه داراى اثرند، منافاتى ندارد؛ زيرا همه موجودات نظام خلقت، هم هستى و هم آثار و افعال خود را از مبدأ هستىبخش خود مىگيرند و همه اشياء مقهور اراده و قدرت حقاند. «حكيم ملاصدرا» به اين نكته اشاره مىكند كه فاعل تام و كامل، در ايجاد، به هيچ موجود و واسطهاى نياز ندارد و وساطت اشيايى مثل امكان، صورت، ماده، عقل اول و ملائكه، نقشى در فاعليت و ايجاد ندارد و مؤثر بالاستقلال نيستند.
بنابراين راه حل مسئله اين است كه بگوييم فاعليت و سببيت اين علل طبيعى، اعم از مادى يا غيرمادى مانند فرشتگان، به اذن و دستور خداوند است و فاعل مستقل خود خداست؛ به ديگر سخن، اين دو فاعل در طول يكديگرند: يكى فاعل مستقل است و ديگرى فاعل وابسته. اين يكى از معارف بلند قرآن است كه از مطالعه آيات فراوان درباره افعال خدا استفاده مىشود. اما اگر انسانى، افعال الهى را از او جدا بداند و بگويد كه اين كارها به موجودات ديگر تفويض شده است و با اين اعتقاد در برابر آنان خضوع كند، بهطور مسلّم، عمل او شرك در عبادت خواهد بود. 1