126سلبى به خدا، و ادعاى حكيمانه نبودن افعال الهى است. افزون بر اين، اسناد افعال بهصورت مستقيم به خدا مستلزم اين است كه خداوند، نسبتهاى متغير با اشياء و موجودات مادى پيدا مىكند و در معرض حوادث و تغيير قرار مىگيرد. به همين علت، شيعه با اعتقاد راسخ به فاعليت و خالقيت مطلق و بىنقص و نامحدود الهى، اسناد افعال به خدا را از طريق طولى و با اثبات نظام علّى و معلولى و اسباب و مسببات حل مىكند.
بنابراين هم تمامى موجودات با افعالشان به خدا منسوباند و هم فاعليت خاص هر موجودى در يك نظام حكيمانه، معنا و تحقق مىيابد. ضمن آنكه هيچ محدوديتى براى فاعليت و قدرت مطلق و بىنهايت الهى پيش نمىآيد. از طرفى نيز مسئله مباشرت فاعليت الهى يا لغو شدن سلسله مراتب موجودات مطرح نمىشود. شيعه بر همين اساس، چنين معتقد است:
فهذه الأفعال لاتستند إلاّ إلى الموجود المادي مباشرة و إلى الواجب سبحانه على وجه التسبيب و السببية الطولية. 1
اين افعال، به صورت مستقيم فقط به موجودات مادى، و به خداوند از راه سببيت و فاعليت طولى نسبت داده مىشوند.
قرآن به صراحت، قانون سببيت بين اشياء را پذيرفته است. ازاينرو
همه آثار و افعال عالم تكوين را به خدا برمىگرداند. بنابراين صحيح نيست با ادعاى انحصار عليت و خالقيت به خدا، اسباب و عللى را كه