136

حج، سلوك و مقصد صوفى

حج صوفى به منزله سلوك قلبى وى بود كه براى رسيدن به اصل و مقصد، سختى راه را به جان مى‌خريد و پس از سلوك بسيار، عزم اين سفر مى‌كرد. از ابوسعيد خزارى، صوفى بغدادى، نقل كرده‌اند كه وقتى حاجيان در عرفات دعا مى‌كردند، وى هم خواست دعايى كند كه ناگاه هاتفى آواز داد: «پس از وجود حق دعا مى‌كنى؟» يعنى پس از يافتن ما، از ما چيزى مى‌خواهى؟ و اين نهايت سلوك يك صوفى و رسيدن به اصل بود. حج عرفا نيز مانند ديگر مراحل سلوك، به تنهايى انجام نمى‌شد و همراه شيخ و مراد خود، و در ملازمت ايشان به اين سفر مى‌رفتند. ¹

شيخ عارف آذرى (متوفاى 866ه.ق) كه خود چهل سال به عبادت مشغول بود، در خدمت شيخ محيى‌الدين طوسى غزالى حج گزارد. ² شيخ سعدالدين محمود نيز كه از عرفاى بنام زمانه بود، به همراه استادش بهاءالدين، به زيارت بيت‌الله‌الحرام رفت. ³ همچنين خواجه اسحاق، جانشين ميرسيدعلى همدانى نيز، در سه سفر حج وى، همراهش بود. ⁴ شاه نعمت‌الله ولى در بيت زير به لزوم همراهى شيخ با مريد در سفر حج اشاره مى‌كند:

نرسى در حرم كعبه مقصود به خود همرهى جو كه در اين راه به جايى نرسى ⁵

حج، بزرگ‌ترين سلوك بود و حتى عرفايى چون مولانا فخرالدين نورستانى(متوفاى 820 ه.ق) نيز بعد از سلوك بسيار، عزم اين سفر مى كردند تا كاملاً آماده باشند. ⁶ مقرى‌على، زاهد قرن نهم، پس از رياضت‌ها و مجاهدات بسيار، به زيارت