173اسباب برايش فراهم مى‌گردد. ¹از اين‌رو بايد انسان با حسن ظن به خدا، به تحقق يارى و وعده او در پاداش، ايمان داشته باشد. حسن ظن به خدا و توكل دو روى يك سكه‌اند؛ چنان‌كه امام صادق(ع) در اين‌باره فرمود: «

حُسْنُ الظَّنِّ بِاللهِ أَنْ لَا تَرْجُوَ إِلَّا اللهَ وَ لَا تَخَافَ إِلَّا ذَنْبَكَ» ²؛ « حسن ظن به خدا يعنى اينكه فقط به خدا اميد داشته باشى و به جز از گناهت از چيزى نترسى».

در قرآن، سوءظن به خدا بسيار نكوهش شده است ³و در روايات بر حسن ظن به خدا تأكيد شده است؛ تا جايى كه در حديث قدسى آمده است:

«اَنَا عِندَ حُسنِ ظَنِّ عَبدِىَ المُؤمنِ» . ⁴از اين‌رو پيامبر(ص) فرمود:

«فَأَحْسِنوا بِالله الظَّنَّ» ⁵؛ «به خدا خوش‌گمان باشيد».

بنابراين مى‌توان توكل و حسن ظن به خدا را از پيام‌هاى سعى بين صفا و مروه دانست؛ به‌ويژه آنكه در روايات آمده است پس از رانده شدن از بهشت، آدم بر صفا، و حوا بر مروه فرو آمدند؛ درحالى‌كه بر هم حرام بودند. آدم(ع) شش بار فاصله صفا و مروه را پيمود و سرانجام بر فراز كوه صفا از خدا خواست توبه‌اش را بپذيرد. خداوند توبه آدم را پذيرفت و او در مرحله هفتم به سوى مروه رفت. ⁶

توكل و حسن ظن به خدا سبب مى‌شود انسان به خدا اميدوار باشد. امام باقر(ع) فرمود: «خداوند هيچ مؤمنى را بعد از توبه و استغفار عذاب نمى‌كند؛ مگر به‌سبب سوءظن به خداوند و كوتاهى در اميدوارى به ذات پاك او و بداخلاقى و غيبت مؤمنان». ⁷