149«مسجدالحرام» در اينجا، به كل مكه اشاره دارد. ولى دليل محكمى بر اين مطلب نداريم. ¹

4. «الحاد» در اصل به معناى انحراف از اعتدال است و مقصود اين است كسانى كه با توسل به ستم، از حد اعتدال خارج مى‌شوند و در آن سرزمين مرتكب خلاف مى‌شوند، گناه بزرگى انجام مى‌دهند كه كيفر

انجام دادن آن در مكه، از جاهاى ديگر شديدتر است. ²

5. در برخى احاديث اهل‌بيت(عليهم السلام) آمده است كه كشتن و زدن كبوتران مسجدالحرام و حتى تكبر ورزيدن يا هرگونه ستمى، به منزله الحاد در آن سرزمين است. ³

6. مقصود از «ظلم» در اين آيه، «شرك» يا حلال شمردن «محرمات الهى» است. ولى به نظر مى‌رسد كه واژه ظلم، معناى وسيعى دارد كه هرگونه گناهى را شامل مى‌شود كه شرك يكى از مصاديق آن است.

آموزه‌ها و پيام‌ها

1. مانع راه خدا و مسجدالحرام نشويد كه كيفر شديدى دارد.

2. مسجدالحرام يا مكه، مكان مقدسى است كه براى عبادت همه مردم قرار داده شده است.