291اندازه، مسلمانان قابليت اين را پيدا مى‌كنند كه خود ايجاد كننده نظام و نظمى پايدار شوند و يا به عبارتى، تا چه اندازه مى‌توانند اين امر را در آينده محقق سازند و مشكلات و مسائل پيش رو را حل كنند؟ حج، چارچوب ارزشى كلى و تعميم يافته و متعالى به وجود مى‌آورد و محل اتكاء و منبع الهام تمامى خرده فرهنگ‌هايى است كه از نقاط مختلف عالم به حج آمده‌اند، و حج، قابليت تعميم ارزشى، سياسى و اجتماعى خاص خود را در سطح جهان دارا است. اما در وضعيت فعلى، آيا مى‌توان به نظمى اجتماعى كه از وفاق جهان اسلام و تشكيل و حفظ امت واحد اسلامى پديد مى‌آيد، اميدوار بود؟

اولين نكته‌اى كه رهبرى، در بحث اجتماعى - فرهنگى بر آن تأكيد مى‌كنند، «مركز اجتماع» بودن حج است. ¹ جايى كه مركز اجتماع است، خود بايد داراى نظم و انضباطى خاص باشد و يا نظم را به وجود بياورد. بنابراين، حج، به وجود آورنده نظم است. از ديد رهبرى خصوصيت هر اجتماعى، نياز ارتباطى آن است. ² نكته مهم و قابل اعتناى حج كه به ابعاد معنوى - سياسى، جان مى‌بخشد، «حيثيت تجمع» است. ³ از اين رو شايد بتوان گفت كه مسئله نظم اجتماعى در حج، بسيار مهم‌تر از ساير ابعاد است. حيثيت اجتماع از قابليت عينى گسترده براى بسيج توده‌هاى امت اسلامى برخوردار است كه دنياى اسلام نيازمند آن است. ⁴ با تجمع عظيم مردم در حج، احساس «وحدت» و «جماعت» شكل مى‌گيرد. ⁵ از ديد مقام معظم رهبرى، در بعدى وسيع‌تر، «احساس عظمت» ناشى از اجتماع ملت‌ها و شعوب، بر همه حاكم مى‌گردد. ⁶ رهبرى با اشاره به