242حقطلبى و آزادىخواهى در جهان اسلام، افقهاى اميدبخشى را در برابر چشمان آنان گشود و در آخر، پيروزى اسلام در ايران و برپا شدن نظام جمهورى اسلامى، آغاز دوران نوينى براى جهان اسلام بود. اما مراكز قدرت جهان به آسانى در برابر حق تسليم نمىشوند و ملتهاى مسلمان، راهى دراز و دشوار ولى مبارك و خوشعاقبت در پيش رو دارند. بنابراين، در نظر رهبرى، امت اسلامى در چنين موقعيت حساس و خطرناكى بيش از هميشه به آموختن از حج، نياز دارد: حركت و نهضتى هدفمند، آگاهانه، متنوع و همگانى، در مسير هدفهاى قرآنى و بر صراط مستقيم اسلام. 1
عناصر تأثيرگذار بر سرمايه اجتماعى در حج
گفته شد كه سرمايه اجتماعى از كيفيت و كميت روابط اجتماعى تبعيت مىكند. اما چه عواملى بر اين موضوع مؤثرند و آيا در حج اين عوامل را مىبينيم يا خير؟ نظريه پردازان عاملهاى مؤثر بر كيفيت روابط اجتماعى و تقويت سرمايه اجتماعى را متفاوت مىبينند. صاحبان نظر، چند عامل را در شكلگيرى و تقويت سرمايه اجتماعى و تحكيم ارتباطات ميان افراد، مهم مىدانند. در اينجا به چند مورد محورى اشاره مىكنيم و ذيل هر كدام نظرات دقيق و محققانه رهبرى را عرض مىكنيم. كلمن، برخى از روابط اجتماعى كه منابع سرمايه سودمندى ايجاد مىكند را به شرح ذيل نام مىبرد:
الف) ايدئولوژى
صاحبنظران ايدئولوژى را عاملى بسيار مهم، در ايجاد پيوند ميان «ما» و ايجاد تمايز بين ما و «ديگران» مىدانند. جيمز كلمن معتقد است، يكى از عوامل مؤثر بر ايجاد و نابودى سرمايه اجتماعى، ايدئولوژى است. از نظر وى، ايدئولوژى مىتواند با تحميل اين خواست كه فرد به سود كسى يا چيزى غير از خودش، عمل كند، سرمايه اجتماعى به وجود آورد. اين مسئله را در تأثيرگذارى ايدئولوژى مذهبى به وادار كردن افراد در