208گروه خود را تأييد و حفظ مىكند. 1 مناسكِ حج از تمام جهات عامل همبستگى اخلاقى و اجتماعى است. البته مناسك اعتقادات را شكل نمىدهد، اما، مناسك حج، مكانيسمى است براى ايقان ايمان مذهبى و صورتبندى خاصى از جريان اجتماعى كه ماهيت آن اعتقاد به توحيد است. مناسك، گامهاى نمادين براى تشكيل جامعه صالح است. 2 مناسك، يك اجتماع را مركز اتحاد قرار مىدهد و حيطه حكمرانى آن را مىتواند تا جوامع ديگر گسترش دهد و به يك قلمرو وسيعتر و نيرومندترى تبديل شود. 3 اين سه ويژگى در مناسك حج وجود دارد. مناسك حج مىتواند مكه را مبدل به مركز اتحاد جوامع اسلامى، نفوذ كشورهاى اسلامى در منطقه و نظام جهانى و يك قدرت بزرگ در برابر استكبار سازد. اگر چه بهنام اسلام، اجتماعات زيادى شكل مىگيرد، اما هيچكدام، حج نمىشود كه مركز همه مردم (مثابةً للناس) محل اجتماع و رجوع آحاد مردم و آحاد ناس است. 4 حج، روح توحيد را در دلها زنده، پارههاى امت بزرگ اسلامى را به هم وصل و واگرايىهاى آن را به همگرايى، تبديل مىكند و عظمت و قدرت مسلمانان را احيا مىكند. آنان را از حقارت و احساس ذلت نجات مىهد. 5 فاصله اعتقادى و رويكردى ملل اسلامى از يكديگر، عرصه را براى بدخواهان مىگشايد و تخم تفرقه ميان مسلمانان را بارور مىكند. ملتها، مضافبر اشتراكات، فارقها و تفاوتهايى با هم دارند كه آنها را از هم جدا مىكند و احياناً در آنها انگيزههاى خصمانهاى نسبت به يكديگر بهوجود مىآورد. حج، موجب كمرنگ شدن فارقها، افزايش جهات اشتراك و اتحاد بين ملتهاى گوناگون مىشود. 6