209همبستگى تودههاى عظيم حجگزار از نقاط گوناگون عالم، با زبانها، رنگها، نژادهاى گوناگون در مواقف حج، افق ديد مسلمانان را گسترش مىدهد و از مرزهاى شخصى، قومى، ملى، فاصلههاى مكانى، زبانى و پندارى فراتر مىبرد. احساس انزوا و تنهايى را از افراد و ملتها مىزدايد و ابّهت دشمن را در چشم آنان مىشكند 1 و احساس تعلق و عضويت فرد (جامعه) به يك مجموعه و احساس اشتراك در فوايد، يكدلى، همراهى و يكپارچگى، خير كثيرى را براى امت اسلامى به وجود مىآورد.
همگرايى و ناديده گرفتن عوامل واگرايى، نياز به تربيت فردى و اجتماعى دارد. حج از موقع احرام و بيرون آمدن از تشخصات فردى در ميقات، از هر رنگ و نژاد، و حضور در ميان آن جمع متراكم، تمرين و يادآور همبستگى امت اسلامى است. 2 مسئوليت دولتها در ايجاد انسجام اسلامى در حج بسيار خطير است. 3 در اين ميان، دولت ها، علما و ملتها هم مسئوليت سنگينى در ايجاد همگرايى دارند.
پنج - حج و آگاهى
آگاهى يك ملت، يك سرمايه با ثبات و كارآمد است. ميزان دانشى كه اعضاى يك شبكه از اعتمادپذيرى همديگر دارند، باعث تعاملات، همگرايى و واگرايى مىشود. حج، حامل آگاهى و معرفت است. 4 عرصه آگاهى عمومى از مصائب و توانمندىهاى مسلمانان است كه زمينه مشاركت عمومى و اجتماعى مردم را در حل مسائل فراهم مىكند. ملاك حج ابراهيمى و محمّدى (ص) ، نشر معارف اساسى اسلام، تبادل نظر در وظايف بزرگ مسلمانان در دوران معاصر و آگاهىبخشى است. 5 با آگاهىبخشى، حج