202و رويكردها و تسهيل انجام امور اجتماعى و كاهش هزينه‌هاى مديريت جامعه مى‌باشد. آيا حج نمى‌تواند انسان مسلمان را به اين حد برساند؟ حج نمود عينى آيه شريفه (وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَمِيعاً وَ لاٰ تَفَرَّقُوا) ؛ (آل‌عمران: 103) است كه دو توصيه اساسى تمسك به دين و رعايت وحدت كلمه وپرهيز از افتراق و اختلاف را مورد تأكيد قرار مى‌دهد. حج، به رغم دست‌هاى مرئى و نامرئى كه سعى مى‌كنند، روابط خانواده بزرگ اسلامى را هم از ريشه اعتقادى‌اش و هم از پيوند ايمانى‌اش جدا كنند، ايجاد وحدت و اتفاق مى‌كند. امّا گاهى حجى كه بايد، مظهر آيه (إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ) ؛ (حجرات: 10) و (لاٰ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقىٰ إِلَيْكُمُ السَّلاٰمَ لَسْتَ مُؤْمِناً) ؛ (نساء: 94) و أَشِدّٰاءُ عَلَى الْكُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَيْنَهُمْ) ؛ (فتح: 29) باشد ¹، مبدل به عرصه نفاق و اختلاف مى‌شود. حج مى‌تواند توحيد را، در كالبد اين خانواده كهنسال و ريشه‌دار تزريق كند و باعث انس و مودّت اسلامى مى‌شود و پيوندهاى فكرى و عاطفى ميان ملت‌هاى مسلمان برقرار كند. ² جداى از اخلاق و احكام حج، مخاطب گرفتن عموم مردم (ناس) و برابر بودن مردم در مسجد الحرام (وَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ الَّذِي جَعَلْنٰاهُ لِلنّٰاسِ سَوٰاءً الْعٰاكِفُ فِيهِ وَ الْبٰادِ) (حج: 25)، مركز تجمع و خانه مردم شدن كعبه (إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنّٰاسِ) (آل‌عمران: 96)، مركز قيام مردم شدن كعبه (جَعَلَ اللّٰهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرٰامَ قِيٰاماً لِلنّٰاسِ) (مائده: 97)، مركزحركت شدن براى مردم (ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفٰاضَ النّٰاسُ) (بقره: 199)، وجوب حج بر مردم (لِلّٰهِ عَلَى النّٰاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطٰاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً) (آل‌عمران:97) نشان مى‌دهند كه روابط در حج، افقى قرار داده شده است. از اين‌رو، اعمال و مواقف حج، باعث افزايش همبستگى اعتقادى، روابط عاطفى و اجتماعى و وحدت اجتماعى مى‌شود. هرگونه امتياز برخاسته از مال و منال، نژاد، حسب و نسب را لغو مى‌كند. با لغو امتيازات، زمينه همبستگى اجتماعى و سياسى فراهم مى‌شود و با قيام و بسيج عمومى و نهضت اجتماعى عليه