117نياورده و در نتيجه اسلام كامل را از بين برده است. از اين‌رو، خداوند درباره ترك عمدى حج مى‌فرمايد: (وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعٰالَمِينَ) (آل عمران:97). در اين آيه از ترك عمدى حج، به كفر تعبير شده است. پس كسى كه از روى عمد به حج نرود عملاً كافر است، گرچه در ايمان و اعتقاد، كافر نباشد. از آنجا كه حج جزء مبانى اسلام است ناگزير آنچه درباره اسلام وارد شده، در حج متبلور گشته است و حج نمايشگر اين احكام و تجلى‌گاه آنها است. ¹

فرهنگ

بسيارى معتقدند كه مفهوم فرهنگ در غرب، ريشه دينى دارد و منشأ واژه Culture لغت Culte به‌معناى پرستش است، گرچه برخى آن را از مصدر لاتين Cultiver ، به معناى زراعت كردن دانسته‌اند. به هر حال قرابت و همراهى تنگاتنگ فرهنگ و دين در تاريخ زندگى انسان موجب شد كه رويكرد انسان معاصر به فرهنگ نيز تحولات مختلفى را تجربه كند. ²

در دوره معاصر و پس از رنسانس، آن‌گاه كه جهان غرب، مطالعات و پژوهش‌هايى درباره مسائل اجتماعى، با گستردگى بسيار انجام داد، به شدت تحت تأثير جريان تجربه‌گرايى قرار داشت. پوزيتويسم قرن بيستم نيز كه بر بيشتر شاخه‌ها و موضوعات مورد مطالعه سايه افكند، نمودِ پيشرفته و افراطى تجربه‌گرايى بود. به همين دليل، فرهنگ نيز همچون دين، مورد بى‌مهرى واقع و كمتر توجهى به آن شد؛ زيرا تحقيق‌پذيرى آن به شيوه تجربى، مورد ترديد و يا ممتنع مى‌نمود. از اين‌رو، اين مقوله نيز در فضاى حاكميت علم به‌معناى science ، مجال رشد و شكوفايى نيافت. ³ بدون