75 باشد كه حجگزار اين دو عبادت بزرگ را با تمام اجزا و شرايط و حدود بهجا بياورد؛ چرا كه «اتمام شيء» بهجا آوردن با تمام اجزا و شرايط است، بدون اينكه كار نادرستى ضمن آن انجام گيرد؛ چنانكه در قرآن نيز در مورد حضرت ابراهيم(ع) آمده است: ( وَ إِذِ ابْتَلىٰ إِبْرٰاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمٰاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ )؛ «و [ياد كنيد] هنگامى كه پروردگار ابراهيم، او را با دستوراتى آزمود و او به طور كامل از عهدۀ آنها برآمد». (بقره: 124) و در مورد روزه آمده است: ( ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيٰامَ إِلَى اللَّيْلِ )؛ «سپس روزه را تا شب كامل كنيد». (بقره: 187) كه منظور در هر دو مورد، انجام دادن به طور تمام و كمال است.
«ابن عربى» در «احكام القرآن» بعد از نقل هفت سخن درباره اتمام حج و عمره مىافزايد:
«قال القاضى: حقيقة الإتمام للشىء استيفائه بجميع أجزائه وشروطه وحفظه من مفسداته ومنقصاته».
و آنگاه به نقد و بررسى سخنان مىپردازد و اين سخن را درست مىشمارد و برخى از سخنان ديگر را داخل در همين معنا مىداند كه براى تفصيل بيشتر بايد به همان كتاب و ديگر مصادر مربوط مراجعه كرد. 1
2. آيا حج و عمره هر دو واجبند؟
چنانكه در مباحث گذشته توضيح داديم، وجوب حج از ضروريات دين است و همه فقها به آن فتوا دادهاند و آيات فراوانى