140ب) آيا اين ذكر، واجب است؟
برخى به سبب امر به ذكر ( فَاذْكُرُوا اللّٰهَ ) آن را واجب دانستهاند، ولى اكثر اصحاب، آن را مستحب مىدانند كه ظاهراً حق با گروه دوم است.
ج) چرا امر به ذكر خدا تكرار شده است؟
بعضى آن را تأكيد بر استمرار ذكر در اين اماكن مقدّس دانستهاند و بعضى ديگر امر اول را «ذكر لسانى» و امر دوم را «ذكر قلبى» به حساب آوردهاند و جمعى نيز امر اول را مربوط به ذكر در مشعر و امر دوم را مربوط به تناسب ذكر با هدايت حضرت حقّ دانستهاند كه به نظر مىرسد منافاتى بين معناى اول و سوم نخواهد بود.
و در هر صورت، معناى اين قسمت از آيه چنين خواهد بود: «هنگامى كه از عرفات به سوى مشعر كوچ كرديد، خدا را در مشعرالحرام ياد كنيد، ياد كردن او بايد متناسب با هدايت او نسبت به شما باشد و بدانيد كه پيش از اين از گمراهان بوديد».
بنابراين «كما» براى تعليل يا به معناى «مثل» است و «إِنْ» مخفّفه از مثقّله است و ضمير «قبله» به «هدايت» برمىگردد و اين فراز از آيه، نشان مىدهد كه هرگاه يك مقايسه كوتاه، ميان عصر رسالت پيامبراكرم(ص) و دوران جاهليّت انجام گيرد، اين حقيقت به خوبى روشن مىشود كه خداوند چه نعمتى به انسانها عنايت كرده است. ازاينرو بايد او را سپاس گفت و شكرگزارى كرد. 1