139مرحوم صاحب مدارك بعد از نقل عبارت محقّق
«وأن يكون الوقوف بعد طلوع الفجر» مىنويسد: 1
هذا الحكم مجمع عليه بين الأصحاب، ويدلّ عليه مضافاً إلى التأسّي، قوله(ع) في صحيحة معاوية بن عمّار: أصبِح عَلى طُهرٍ بَعدَ ما تُصَلِّي الفَجرَ، فَقِف إن شِئتَ قَريباً مِنَ الجَبلِ وَإن شِئتَ حَيثُ شِئتَ، فَإذا وَقَفتَ فَأحمَدِ اللهَ عَزَّ وَجَلّ. 2
البته وقت اختيارى وقوف، از طلوع فجر تا طلوع خورشيد است، ولى وقت اضطرارى آن، از آن وقت، تا زوال شمس روز عيد است كه براى آگاهى از جزئيّات مسائل مربوط، بايد به كتب فقه مراجعه كرد. 3
4. منظور از «ذكر خدا» چيست؟
در آيه مورد بحث، دو بار به ياد خدا امر شده است. آنجا كه مىفرمايد: ( فَاذْكُرُوا اللّٰهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرٰامِ ) و ( وَ اذْكُرُوهُ كَمٰا هَدٰاكُمْ ) درباره «ذكر» در آيه چند سؤال مطرح است:
الف) مراد از «ذكر» چيست؟
بعضى آن را تفسير به نماز كردهاند؛ چرا كه از نماز تعبير به ذكر شده است: ( أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِذِكْرِي )؛ «نماز را براى ياد من بپادار». (طه: 14)
بعضى ديگر آن را مطلق ياد خدا، تسبيح، تهليل و تحميد خدا در مشعر دانستهاند كه ظاهراً همين تفسير صحيح است، چنانكه در روايت معاويه بن عمار و غير آن نيز آمده است.4 4