138خداوند به آنها امر كرد از آنجايى كه مردم حركت مى‌كنند حركت كنند؛ يعنى از عرفه.

و شايد با توجه به اينكه «افاضه»، همان‌گونه كه قبلاً گفتيم، لبريز شدن پس از پر شدن است؛ چون حاجيان با تجمّع در عرفه، گويا صحراى عرفات، لبريز از جمعيّت مى‌شود و با حركت از آن به سوى مشعر، گويا كه سيل جمعيّت سرازير مى‌شود. ازاين‌رو افاضه از عرفات ( فَإِذٰا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفٰاتٍ فَاذْكُرُوا اللّٰهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرٰامِ ) مستلزم وقوف در آن نيز خواهد بود، به ويژه اينكه يا افاضه «مأمور به» در آيه ( ثُمَّ أَفِيضُوا ) است يا مقدّمه ذكر «مأمور به» در آيه است كه در هر دو صورت، وقوف در عرفات، لازم و ضرورى خواهد بود. ¹

البته وقوف در عرفه يك حالت اختيارى دارد و آن از زوال ظهر تا غروب شرعى است و يك حالت اضطرارى دارد و آن وقوف در عرفه است، اگرچه قبل از طلوع فجر روز عيد باشد. ²

3. وقوف در مشعر

يكى ديگر از اركان حج، وقوف در مشعر است. اگرچه ظاهر آيه مورد بحث ( فَإِذٰا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفٰاتٍ فَاذْكُرُوا اللّٰهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرٰامِ ) تنها به اين مقدار، بسنده كرده است كه حاجيان، بايد از عرفات، به مشعر بروند و در آنجا ذكر خدا را بگويند؛ اما وجوب وقوف، حدود آن و چگونگى آن، مسائلى است كه بايد به سنّت و فقه مراجعه كرد.