198وجود نداشته است. 1
آنجا كه خداى تبارك و تعالى موجودى غير از خود را به عرصه هستى آورده، هيچ علت ديگرى جز اراده او تحقق نداشته است. لذا اين علت، از نوع بسيط است. اما اگر علت مركب باشد، آنچه موجود را تحقق مىبخشد، جزءالعله اخير است و آن آخرين جزئى است كه بايد حاضر باشد تا اين معلول تحقق پيدا كند. فرض كنيد مىخواهيد كارى انجام بدهيد؛ بايد قدرت داشته باشيد، شوق در شما ايجاد شود، موانع خارجى برطرف گردد. همه اينها در كنار هم، علت مركب مىشود. آنچه در نهايت تحقق پيدا مىكند و فعل در پى آن تحقق مىيابد، جزءالعله اخير است. اراده خداوند هم اگر جزءالعله باشد، در تحقق امور، جزء العله اخير از علت تامه است؛ يعنى تا آن نباشد، فعل تحقق پيدا نمىكند. در اراده تكوينى، فعل را به خداوند نسبت مىدهيم؛ حتى اگر علت، مركب باشد؛ زيرا اگر اين اراده نباشد، آن فعل محقق نمىشود و اراده تكوينى خداوند تخلفناپذير است.