59چون در مكه معظمه و اطراف و جوانب او مانند ساير بلاد «اناطولى» و «روم ايلى» متوالياً باران نمىآيد و مياه جاريه هم پيدا نمىشود، لهذا در ميان سكنه آن بلده مباركه، عادت بر اين جارى شده است كه از ساير بلاد جلب ارزاق نمايند. در فصل زمستان به يمن و در موسم تابستان به جانب شام قافله مىفرستادند. چنانكه در سوره جليله قريش نيز اشاره شده است. در ايام جاهليه عرب، قريشىها در حلول موسم شتا به يمن و در دخول ايام صيف به شام مىرفتهاند. مفسّرين عظام در تفسير اين سوره كريمه اطلاعات و ايضاحات زياد دادهاند. رفتن قريشىها براى جلب ارزاق به طرف شام و يمن الى عصر سعادت رسالت بوده. پس از آنكه حجاج مسلمين به نيت اداى فريضه حج روى به بيتالله نهادند اهالى مكة الله نيز به دلالت و سقايت زمزم شريف و ساير خدمات توسل و تشبث نمودند و به قدر امكان، امر معيشت خود را گذراندند. ديگر محتاج آن نشدند كه براى تجارت به بلاد دور و دراز بروند.
قسم اعظم اهالى موجوده مكه معظمه از مجاورين حضرموت و يمن و هند و سند و شام و مصر و ديار غرب و بلاد روم و كردستان و ممالك سائره بوده، يعنى غير از اشراف كرام و سادات ذوى الاحترام و ابناى بنىزبير و احفاد بنومخزوم و اولاد بنىشيبه همه از خارج آمده و از سلاله مجاورين اسلام هستند و به اين جهت كسانى كه اباً عن جدٍّ اهل مكه مكرمه هستند خيلى كم مانده است.
حجاز
ولايت حجاز مانند ساير ولايات دولت علّيه عثمانيه والى گرى بزرگ بوده، حق آن را دارد كه به همه اشراف و اعراب و سايرين حكومت كند. حكومت آنجا از طرف دولت عثمانى به يكى از اشراف فخام داده مىشود و امور ملكيه و ماليه و متفرّعات سايره آنها هم به يك وزيرى از مشيران عظام مرجوع [محوّل] مىشود. مقرّ إمارت و مركز حكومت، شهر شهير مكه مفخّمه است.