95بدينترتيب درمىيابيم كه امام خمينى با در نظر گرفتن هويت تمدنى جهان اسلام و امت واحد اسلامى، حج را زمينهاى براى تحقق اهداف بينالمللى و شخصيت فراملى مسلمانان مىداند. طبيعى است يكى از مسائل مهم كشورهاى اسلامى كه لازم است براى اجراى برنامهها و مبارزه با دشمنان اسلام در آن توافق و هماهنگى عمومى باشد، مسائل اقتصادى است. مسلمانان در پرتو اجتماع پرشكوه حج مىتوانند در تحقق اين مهم از ظرفيت حج بهرهمند شوند.
اين بعد از حج، با حضور همه مسلمانان محقق مىشود. ولى با توجه به ماهيت تخصصى اين مسائل، كارشناسان و نخبگان كشورهاى اسلامى در اين مورد مسئوليت بيشترى دارند؛ چنانكه امام خمينى مىفرمايد:
...كسانى كه اصحاب تفكر هستند، نويسنده هستند، روشنفكر هستند و عالِم هستند، در آن محيط مجتمع بشوند و مشكلات مسلمين را در تمام جهان بررسى كنند و آنچه كه مىتوانند حل كنند... اشخاص مؤثرى كه مىتوانند از حكومتها از بزرگان قوم، در آنجا مىتوانند، مجتمع بشوند و مسائل اسلام را و مسائل مسلمين را و مسائل سياسى و اجتماعى را بررسى كنند. معالاسف اين امر مغفولعنه است. 1و نيز مىفرمايد:
اى گويندگان و نويسندگان! در اجتماعات بزرگ، عرفات و مشعر و منا و مكه معظمه و مدينه منوره، مسائل اجتماعى و سياسى مناطق خود را به گوش برادران ايمانى برسانيد و از همطلب نصرت كنيد. 2امام خمينى به صرف طرح مسائل و مشكلات اقتصادى در حج بسنده نكرد. ايشان پس از بيان مشكلات اقتصادى جهان اسلام در سطح كلان، براى رفع آن، به ظرفيتهاى اقتصادى ديگر حج اشاره كردند:
... پس اكنون كه در مركز اسلام حياتبخش به امر خدا و رسولش گرد آمدهايد و از هر ملت و مذهب در اين مكان عظيم اجتماع كردهايد، براى اين درد مهلك و سرطان كشنده چارهانديشى كنيد و بايد بدانيد كه چاره اساسى در سايه وحدت همه مسلمين و اجتماع همگانى در قطع يد ابرقدرتها از كشورهاى اسلامى است و عملىكردن شعائر مواقف كريمه و مشاهد مشرفه در كشورهاى خويش است و قدم اول زدودن يأس از دلهاست كه عمال خبيث آنان با كوشش غرب و شرق در جانهاى مسلمين جايگزين كردند و به آنها باوراندهاند كه بدون وابستگى به يك ابرقدرت، نمىشود به زندگانى خود ادامه داد.... 3