82در جلسات آموزشى حج يا در سفر با هم بوديم. با توجه به ناهمگن بودن اعضاى كاروان، برداشتها متفاوت بود. البته مصاحبههاى غير رسمى با سه نفر از مسئولان، و يك نفر از روحانيان كاروانها نيز انجام شد كه پاسخها از يكنواختى معنادارترى نسبت به افراد عادى كاروان برخوردار بود. در مجموع، رضايتمندى نيروهاى عادى كاروانها از عملكرد سازمان حج، نسبت به دانشگاهىها بيشتر ارزيابى شد. با اين حال، دغدغههاى حجاج غيردانشگاهى متفاوت بود. تأخيرها و بىنظمى، فاصله هتلها تا محل زيارت، وضع غذا، خريد و مانند آن از اين نمونه بود.
9. چند مسئول كاروان خصوصى نيز كه در اين مصاحبه غيررسمى شركت كردند، از استقلال نداشتن خود در تصميمگيرى، دشوارىهاى مالى با سازمان مركزى، بىتوجهى برخى زائران و موارد مشابه آن سخن گفتند.
نتايج درخور ملاحظه
1. مىتوان بسته آغازين را براى كارآمدى و بهرهورى بيشتر دستگاه حج، در قالب دو پيشنهاد مطرح ساخت: يكى، ايجاد اصلاحاتى در دستگاه حج براى حصول مديريت بهينه و خوب، و ديگرى، واگذارى آزمايشى آن به بخش خصوصى، ولى با نظارت دولت منضبط و هدايت اخلاقى مراجع. با توجه به يافتههاى اين مقاله و تئورىها و تجارب مربوط به بهرهورى و همچنين بر مبناى آموزههاى اسلامى، در صورت ادامه وضع موجود و بىتوجهى سازمان حج به مشكلات مختلف دستگاه مربوط، كارآمدى و بهرهورى اين دستگاه عظيم روند نزولى پيدا خواهد كرد. غفلت از روح حاكم بر عبادت حج و تابع هدف اصلى، دشوارى جدى در اين ارتباط است. «فرضيه غفلت و بدعت» هشدارى درباره فاصله گرفتن از عملكرد دستگاههاى مربوط با اهداف عالى دين است.
2. مجموعه اقداماتى، در پيشنهاد اصلاح (پيشنهاد اول) مىتواند كارآمدى و بهرهورى دستگاه حج كشور را بهطور نسبى بهبود بخشد.
الف) ارائه دقيق و شفاف گزارش حسابرسى مالى، شرح خدمات، هزينهها و مانده يا سود فعاليتها.
ب) گزارش عملكرد سالانه از روند كلى سازمان و انتشار كتبى گزارش براى همه.
ج) ارزيابى عملكرد توسط كميتههاى اعتبارسنجى مؤسسات بينالمللى يا دستكم از ميان كشورهاى اسلامى عضو OIC.
و) بررسى دشوارى و مشكلات زائران با كمك خود زائران يا نمايندگان انتخابى آنها و كسب رضايت از حلوفصل آنها.
ه) حذف هر نوع زمينه رانت در سفر حج.