58 دَخَلَهُ كٰانَ آمِناً ).

جنبه عرفانى و معنوى حج، روح اين عبادت است كه زائرِ خانه را به صاحب‌خانه نزديك مى‌كند تا خود خانه. رفتن خانه خدا آسان است. اما جلب رضايت صاحب‌خانه دشوار، و در عين حال ارزشمند و اصيل است. قبله بودن كعبه نيز معناى خاص خود را دارد؛ يعنى عبادتى هدفمند است. اين است كه حج‌گزاردن، واجب تعيينى است. بنابراين مى‌توان گفت كه فراهم شدن حداقل‌هايى از ظرفيت معنوى و لياقت ملاقات خداوندى هم جزء استطاعت است. شايد به اين علت است كه برخى عرفا و كارگزاران اهل دل، هنگام حركت به سوى حج تصميم مى‌گيرند كه حج گِل را با حج دل معاوضه كنند. «عبدالله بن سلام» و «بايزيد بسطامى» دو نمونه از اين زائران‌اند كه وقتى از فقر خانواده‌اى آگاه مى‌شوند، توشه سفر حج خود را به آنان مى‌سپارند و از دل، نداى «حجكم مقبول» مى‌شنوند. ازاين‌رو توجه به جايگاه هدف و وسيله در حج كارى عظيم است و خداوند نيز به ابعاد عرفانى و رمزآلود حج اشاره دارد و حدود 70 درصد آيات مربوط به حج را با راز و هدف نهايى حج مرتبط دانسته، و باقى را به بيان احكام آن پرداخته است: (ابراهيم: 37 - 40، برائت: 3 و 19، مائده 95- 97). حتى به محور بودن هدف هنگام انجام دادن عمل قربانى حج تصريح مى‌كند و قرب خود را مى‌طلبد. ¹تحقق هدف حج دشوار است و ساده‌انديشى است كه صرف سفر و انجام دادن مناسك، پايان حج قلمداد شود؛ زيرا حج، عبادت عظيمى است كه بايد زائر آن تلاش فراوانى كند تا به اهداف بلند آن نايل شود. رنج‌هاى ابراهيم، هاجر و اسماعيل، سمبل‌هاى معنادارى در اين رابطه است. اينكه قرآن يكى از اهداف حج را پاكى از آلودگى‌ها ذكر مى‌كند، ² معنادار است. در واقع شرط اكمال و اتمام حج، شست‌وشو از انواع آلودگى‌هاى ظاهرى و باطنى خواهد بود و تقليل دادن آن، به اقدامات ظاهرى، خلاف حكمت اين عبادت عظيم است. در واقع، داستان ابراهيم، عبرت‌آموز است و نبايد آن را گزارشى عادى قلمداد كرد. اين مقاله با توجه به اهداف عظيم اين عبادت، درصدد است برخى از ابعاد اداره و اجراى حج در ايران را ارزيابى كند و از منظر كارآمدى و بهره‌ورى شرعى و اقتصادى، آن را تحليل كند و بسته‌اى را براى بهبود آن ارائه كند. در نتيجه، پيش‌فرض اين پژوهش مى‌تواند وجود فاصله بهره‌ورى و كارآمدى دستگاه حج در ايران، نسبت به وضعيت استاندارد محسوب شود. اين كار با منطق توصيفى - تحليلى، و بر محور پژوهش كتابخانه‌اى استوار است كه در صورت ضرورت نيز از مدل‌هاى ساده رياضى، الگوهاى شماتيك و يافته‌هاى تجربى مبنى بر مشاهداتى گذرا استفاده شده است.