309كرده‌اند، شايد بتوان به قول وى اعتماد كرد ¹ و او را ثقه دانست. ² عبدالله بن جبلۀ از ديگر راويان اين حديث است كه واقفى مذهب به شمار رفته، اما با اين وجود فردى فقيه، ثقه و مشهور بود كه در سال219 از دنيا رفت. ³ شيخ طوسى دو طريق از وى ذكر كرده كه طريق دوم صحيح است. ⁴ پس او فردى مورد اعتماد است. إسحاق بن عمار از ديگر راويان است كه ثقه مى‌باشد. ⁵ اسحاق داراى اصل بوده و فطحى مذهب است، با اين وجود او ثقه و اصلش معتمد عليه است. ⁶ بنابراين روايت فوق از جهت سندى مشكل ندارد و قابل اعتماد است.

از جهت دلالت، اين روايت بيانگر آن است كه مخارج هديه - در حد متعارف و مطابق با شان حاجى - جزء مخارج حج مى‌باشد. لازم به ذكر است مرحوم حر عاملى، در ذيل دو روايت فوق مى‌گويد: «طبق نظر من از اين روايات يكى از دو حكم زير استفاده مى‌گردد. يا اين‌كه پول هديۀ حاجى - كه چاره‌اى از آوردن آن نيست يا آوردن هديه براى كسى كه از شر او در امان نيست، در وجوب استطاعت شرط است و اين مبلغ جزئى از استطاعت مى‌باشد. يا اين‌كه بگوييم: براى حاجى مستحب است كه در صورت امكان، براى برادران خود هديه بياورد و ثواب نفقه در اين امر همانند، پاداش نفقه در حج مى‌باشد». ⁷ برخى ديگر از علماء نيز بر اين باورند در صورتى كه آبرو و حيثيت شخص منوط به سوغات باشد، آوردن سوغات طبق شأن او، جز مخارج حج حساب به شمار مى‌رود. ⁸ ظاهرا همين ديدگاه صحيح است و در صورتى كه سوغات براى فرد هزينۀ جانى يا آبرويى در پى داشته باشد، بايد هزينۀ سوغات در استطاعت لحاظ گردد.

نكته مهم آن است كه اگر آوردن سوغات در حد عرف و شأن فرد لازم باشد نوع و ميزان اين هدايا و اين‌كه ساخت كدام كشور باشد و كيفيت تهيه آن نيز بايد داراى ميزان و معيار خاصى باشد. اگر خريد سوغات از خارج از كشور آثار سويى داشته باشد مثل ضرر به توليد داخلى و اشتغال و تقويت برخى كشورهاى غير مسلمان، اگر فرد بر اين امر واقف باشد كه اين‌گونه خريدها باعث تزلزل و از