208رسول خدا(ص) فرمود: «حجّوا تستغنوا»؛ حج بجا آوريد تا بىنياز شويد. رمز سخن نبوى اين است كه سفر حج همواره با بار و فشار مالى فراوانى بهويژه براى كسانى كه از كشورهاى دور مىآيند همراه است، و مشكلات عديدهاى را به همراه دارد اين مسئله ممكن است بخاطر علاقه مردم به ثروت و مالاندوزى آنان را از اداى اين فرضيه باز دارد و در نتيجه خانه خدا كه نمادى از شكوه و جلال امّت اسلامى است خلوت شود، لذا خداوند آن را با منافع دنيوى همراه ساخته و وعده بىنيازى داده است تا مردم از سنگينى هزينه نترسند. به نظر نگارنده غالب نيازها زمانى بوجود مىآيد كه اجتماعى و انبوهى از مردم تشكيل گردند، زمانىكه افراد، كثير شوند هم نياز بوجود مىآيد و هم راه حل نياز، بنابراين در مباحت جامعهشناسى نيازها زمانىكه تقاضا و شناسايى نياز شكل بگيرد به تبع آن تشكيل نهادهاى مختلف براى پاسخگويى به نيازها بهطور طبيعى فراهم مىشود، از اين منظر حج را بايد سرزمينى دانست كه مردم از احوال و مصائب و احتياجات يكديگر با خبر شده و درك متقابلى نسبت به انتظارات و توقعات يكديگر پيدا مىكنند و به همين سبب در آثار گفتارى اهلالبيت(ع) مىخوانيم كه مثلاً حضرت على ابن الحسين(ع) فرمودهاند: «حجوّا و اعتمروا تصّح ابدانكم و تتسع ارزاقكم و تكفون مئونات عيالكم». 1در برخى روايات ديگر به آثار منفى ترك فريضه حج، مبنى بر ايجاد فقر و تهيدستى اشاره شده است. امام على(ع) در خطبه «الغدير» فرمودند:
معاشر الناس حجّوا البيت فماورده اهل بيت الّا استغنوا و لا تخلّفوا عنه الّا افتقروا. 2
اى مردم براى حج رهسپار بيت الله شويد زيرا هيچ خاندانى بر آن وارد نشدند مگر آنكه بىنياز گشتند و تخلف ننمودند مگر آنكه فقير و تهىدست شدند.
از قول امام كاظم(ع) هم نقل شده است كه فرمود: «الحّاج لايملق ابداً قلتُ و ما الاملاق؟ قال: الافلاس ثم قال و لا تقتلوا اولادكم من املاق» 3؛ حجگزار هرگز تهيدست و ورشكست نمىشود.
م) تعاون و تكافل در حج
از كاركردهاى اجتماعى و اقتصادى حج توجّه به مسئله تعاون و همكارىهاى متنوع در ضمن زيارت سرزمين وحى است. شارع مقدس حج و آئينهاى آن را بگونهاى تنظيم نموده است كه مسئله تعاون و همكارى و احسان و نيكوكارى را بين مردم تقويت كند. قربانى و صدقه و بخشش گوشت قربانى در ميان مردم بهويژه تهيدستان از بزرگترين نوع تعاون و همكارى است. وقتى مسلمانى مكلّف