207كه نصيب كسانى كه در شرق و غرب و خشكى و دريا هستند، مىشود؛ چه آنهايى كه حج بهجاى مىآورند و يا آنان كه به حج نيامدهاند، اعم از تاجر يا واردكنندگان، فروشنده يا خريدار، كاسب يا مستمند. همچنين حج تأمينكنندۀ نيازهاى ساكنان اطراف و امكنهاى است كه مىتوانند در موسم اجتماع كنند تا بدين وسيله شاهد منافع خود باشند.
طبق اين حديث آثار اقتصادى حج، منحصر به حاجيان نيست بلكه ميليونها انسان كه در گوشه و كنار جهان اسلام به سر مىبرند و هزاران خانواده در حرم و بيرون از حرم از مواهب آن استفاده مىبرند.
ب) توسعه تجارت و اشتغال
تجارت و اشتغال در حج و عمره براى برخى از زائران و غيرزائران امرى اجتنابناپذير است و اين مسئله در روايات دينى مورد اشاره قرار گرفته است. زائرانى كه قوام معيشت و تأمين زندگىشان به خريد و فروش و استفاده از اين بازار بستگى دارد. دسته زيادى از زائران كه در موسم حج و عمره حاضر مىشوند مردمى فقير هستند و هزينه سفرشان همان مقدار است كه در خريد و فروش بدست مىآورند و يا ذخيره مخارج خانواده خود در طول سال مىنمايند؛ براى چنين افرادى كسب و اشتغال موضوعيت دارد، افرادى مانند رانندگان و تمامى كارگزاران حج در كشورهاى مختلف و همه كسانى كه ارائه خدمات به نيازمندىهاى حجاج مىدهند. بنابر گزارشات آمارى در سال 1390 كشور عربستان سعودى كه در اين مسئله نقش محورى را داراست، قادر است از مجموع ورود حاجيان و سرمايهاى كه آنان وارد اقتصاد اين كشور مىنمايند، 160 هزار فرصت شغلى جديد ايجاد نمايد. 1 همين موضوع مىتواند اهميت جريان توسعه تجارت و اشتغال و خدمات را در ضمن برگزارى مناسك حج بيان كند كه اين نوع تجارت و اشتغال بىترديد، كسب و درآمد مالى صرف نيست چرا كه چنين فعاليتهايى در بهرهگيرى معنوى زائران از سفر حج تأثيرگزارى مىكند واى چه بسا بدون اينگونه امور، انجام حج سالم و مطلوب امكانپذير نباشد و لذا بر همين اساس فقهاى عظام، در باب حج خدمه، باب ويژهاى را براى تبيين احكام و شرح وظايف گشودهاند.
ج) كفايت و بىنيازى
دين اسلام آميزهاى از تلفيق معاش با معاد مىباشد. در مناسك حج و عمره كه يكى از عاليترين تكاليف شرعى بين همه فرق اسلامى در سراسر دنياست، پيوستگى و ارتباط مقاصد دنيوى و اخروى بيشتر به چشم مىخورد. 2