65آن اجماع مىباشد؟ و آن را درك نمىكند، مگر كسانى كه در كتابهاى تاريخ و احوال قرنها و كتابهاى احاديث و احوال رجال تفحص و جستجو مىنمايند. اما اجماع، پس درك آن از دشوارترين كارهاست.
امر سوم: آيا به منكر بودن به حد، تواتر و اجماع رسيده يا نرسيده؟
امر چهارم: نظر در دليلش بايد كرد، دليلى كه موجب مخالفت با ظاهر شده، آيا شرط برهان را دارد يا ندارد؟ زيرا اگر برهان قاطع باشد رخصت در تأويل داده شده اگرچه دور باشد. ولى اگر قاطع نباشد رخصت در تأويل سابق به فهم داده نشده است.
امر پنجم: نظر در اينكه ذكر آن گفتار آيا ضرر عظيمى در دين دارد يا ندارد؟ زيرا آنچه كه ضرر عظيمى در دين ندارد امر در آن آسانتر مىباشد، گرچه گفته شنيع بوده و در ظاهر باطل است و مقصود اين است كه سزاوار نيست كه با هر هذيانى كسى را تكفير كرد گرچه در ظاهر باطل باشد.
با توجه به اين شرايط نمىتوان گفتار هر كسى را حمل بر كفرگويى نموده و وى را تكفير كرد.
عوامل ظهور فكر تكفيرى افراطى
فكر تكفيرى افراطى عوامل گوناگونى دارد:
1. جهل
يكى از عوامل داخلى پيدايش فكر تكفيرى جهل به قرآن و آيات و