179سازد، در حالى كه از پيش هر دو تقدير را مى‌داند و علم او هرگز تغيير نمى‌يابد.

پس خداوند هرگاه و هر چه بخواهد، مقدّرات مربوط به انسان را در زمينۀ عُمر و رزق و جز آنها تغيير مى‌دهد و مقدّرات ديگرى به جاى آنها قرار مى‌دهد و هر دو تقدير هم در «امّ الكتاب» و علم الهى موجود است.

ب: اعمال قدرت و سلطه از سوى خدا و تغيير سرنوشت و مقدّرات، روى حكمت و مصلحت است. بخشى هم مربوط به عمل و گزينش خوب يا بد اوست. با اين امور، زمينۀ تغيير در سرنوشت پديد مى‌آيد.

آيات و روايات در اين مورد فراوان است. به چند نمونه اشاره مى‌شود:

1- «إِنَّ اللّٰهَ لاٰ يُغَيِّرُ مٰا بِقَوْمٍ حَتّٰى يُغَيِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ» ¹؛ «خداوند سرنوشت قومى را عوض نمى‌كند مگر آنكه وضعيت خودشان را عوض كنند.»

2- «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرىٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَيْهِمْ بَرَكٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ وَ لٰكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْنٰاهُمْ بِمٰا كٰانُوا يَكْسِبُونَ » ²؛ «اگر مردم آبادى‌ها ايمان و تقوا داشته باشند، بركات را از آسمان‌ها و زمين بر آنان مى‌گشوديم، ليكن تكذيب كردند، پس آنان را به خاطر كارى كه مى‌كردند عقاب كرديم.»

امام باقر عليه السلام فرمود: صلۀ رحم اعمال را پاك مى‌سازد و رشد مى‌دهد، اموال را مى‌افزايد، بلا را دفع مى‌كند، حساب را آسان مى‌سازد و اجل را به تأخير مى‌اندازد. ³