609دربارۀ ادراك موقفين، كه از اركان حج است، ناظر به ادراك اجتماع و تبعيت از عموم است ... .
بعضى از فقهاى متأخر، چون توجه كاملى به احاديث و آيات و سيرۀ گذشتگان ننموده‌اند؛ همان موازين و قواعدى را كه عموماً در اثبات موضوعات شرعى و هلال است، مو به مو در مورد حج مى‌خواهند اعمال نمايند، ولى آنها كه توجه و دقت در اين آيات و احاديث و موقعيت حج و اختلاف نموده‌اند، نبودن علم به خلاف را كافى مى‌دانند و حكم به تبعيت مى‌كنند و مشاهده و علم يا ظن قوى را كه در مثل اثبات ماه رمضان يا شوال لازم مى‌دانند در اينجا لازم نمى‌شمارند و چون هميشه در اختلاف، محاكمِ حجاز يك روز پيش از اوّل ماه حكم مى‌نمايند هيچ‌گاه علم به خلاف حاصل نمى‌شود و فتواى حضرت آيةالله بروجردى (ادام‌الله بقاءه) اين مشكل را آسان نموده است. 1
گفتنى است كه در پنجاه و سه سال پيش؛ يعنى در ذى‌حجّۀ سال 1373 مرحوم آيةالله حاج آقا حسين بروجردى قدس سره رسماً در اين باره فتواى خود را اعلام كرده است. در اين زمينه، در نشريۀ آيين اسلام (مورّخ شنبه، 7 ذى‌حجّۀ 1373) 2 آمده است:
چون موضوع اختلاف افق ايران و حجاز در بعضى سالها موجب اختلاف رؤيت هلال در دو كشور مى‌شد و در اين سالها به سبب اين اختلاف، حجّاج دچار اشكال مى‌گرديدند و بعضى از حجاج با اينكه اولياى امور دولت سعودى به هيچ وچه اجازۀ وقوف در عرفات را جز در روز نهم ذى‌حجه مطابق حكم قاضى محل نمى‌دهند، بدون توجه به اختلاف افق و امكان اختلاف رؤيت هلال، اصرار داشتند روز بعد از وقوف عامۀ حجاج، كه مطابق حكم قاضى محل، دهم ذى‌حجّه مطابق تقويم ايران نهم آن ماه محسوب مى‌شود در عرفات وقوف نمايند و اين امر موجب توهين بلكه صدمۀ جانى آنان مى‌گرديد...
ولذا كميسيون دائمى حج، كه در وزارت امور خارجه تشكيل مى‌شود، آقاى حاج اكبر اسماعيل‌نيا را براى گزارش جريان امر و روشن شدن موضوع، حضور حضرت