579شب جمعه و روز جمعه را در عرفات بمانيم. جمعيت گذاشته مانديم. پانصد غازى به هزار زحمت مردم دادند ¹.

3 . اعتماد السلطنه در ماه شعبان 1263 همراه با عده‌اى از بغداد براى تشرف به حج حركت كرده و در آخر ماه رمضان همان سال كه در حمص سوريه بوده، اختلاف در ثبوت هلال آغاز شده است:

روز جمعه، بيست و هشتم ماه رمضان بود. حضرات حاجّ بيت‌الله در شهر حمص توقف داشتند. يك دفعه قريب به ظهر صداى توپ بلند شد... گفتند: عيد فطر شد...

براى مفتى شام ثابت شده... عيد كرده‌اند. نشان به آن نشان، شب شنبه ابداً ماه پيدا نشد. شب يكشنبه، بعد از دو روز از عيد حضرات... آدمهاى بسيار چشم پر نور را، شكل هلال رؤيت شد ².

از سخنان بعدىِ وى بر مى‌آيد كه حجّاجِ شيعه، به تشخيص خود در ثبوت هلال، وقوف در عرفات و ساير مناسك را انجام داده‌اند:

حضرات حاجّ [ شيعه] هشتم ذى‌حجه، با نهايت آرامى و فراغت در مكّه هستند...

صبح هشتم بايد... دوباره به وضع اوّل، لباس احرام بپوشند ... .

فرداى آن شب، سنّيها به مكّه رفتند، اگر هم رؤيت هلال ذى‌حجه بر شيعه و سنّى مشتبه نبود و مع‌ذلك به فتواى مفتى طائف، آنها عمل حج را يك روز پيش انداختند، «مِنْ جانب الله» بود؛ زيرا اگر غير از اين مى‌شد، از كثرت جمعيت، به شيعه بد مى‌گذشت ³.

4 . علّامه مير حامد حسين هندى، شمشير آختۀ حق بر سر دشمنان، صاحب عبقات الأنوار، به سال 1282 به حج مشرف شده است. وى دربارۀ اختلاف شيعه و سنّى در ثبوت هلال ذى حجۀ آن سال، در سفرنامۀ عربىِ خود مى‌نويسد:

... روز دوشنبه 29 ذى‌قعده به هنگام مغرب، در حال طىّ طريق بوديم كه هلال ماه ذى‌حجه را ديديم... صبح روز پنج‌شنبه سوم ذى‌حجه 1282 به مكّه مشرفه رسيديم.