46وخشوع و خضوع و اظهار ندارى و بيچارگى است كه در طول سفر بايد بروز يابد.
امام على(ع) دربارۀ اين حكمت حج مىفرمايد: «جعلّه سبحانه علامة لتواضعهم لعظمته و اذعانهم لعزّتهِ» 1؛ «خداوند حج را نشانه قرار داد تا بندگان دربرابر عظمت او فروتنى نموده، به عزت و بزرگوارى پروردگار اعتراف كنند».
امام رضا (ع) نيز علّت و فلسفۀ حج را فروتنى، ذلّت وخضوع مىداند: «انّ علّة الحجّ الوفادة الي الله... وما فيه من الخضوع و الاستكانة و الذلّ» 2.
پوشش هم رنگ و هم شكل با ديگران، طواف بنده وار به گرد خانه خدا، سعى وحركت بين دو كوه صفا و مروه، كوتاه كردن موهاى سرو انداختن سنگ به جمرات، پياده روى و ... همه براى از بين بردن روحيه نخوت و خودبزرگبينى و نشانۀ فروتنى و انكسار انسان دربرابر خداوند است؛ چنان كه امام صادق(ع) مسعى را محبوبترين مكان ناميد؛ زيرا جباران و گردنكشان در آنجا به ذلّت مىافتند و در هنگام هروله، همه ساز و برگها را از بدن فرو مىريزند. 3 از ديدگاه مولا مهدى نراقى، يكى از وظايف اساسى حجگزاران تواضع و فروتنى براى صاحب خانه و تضرّع و زارى در درگاه عزّت و جلال اواست. 4