45نموده و سختىها و دشوارىهاى راه را با همدلى وخلق نيكو تحمّل مىكردند.
همچنين اگر حج گزار توجه كند كه ميهمان خدا و در محضر اواست، نسبت به بندگان خدا رفتارى ملاطفت آميز و مؤدبانه خواهد داشت. از ديدگاه عارف الهى ملكى تبريزى در چنين صورتى، حجگزار ناچار است خلق خود را با رفقايش نيكو گرداند و معاملۀ خود را با آنان دوستانه نمايد و اتصال با آنها را دوست بدارد و به خدمت آنان شايق باشد و آزار آنها را تحمّل كند و از آنان لذّت ببرد و با آنها مأنوس شود، حتى با باربران و كارگران و ... 1.
از ديدگاه مرحوم نراقى نيز حج گزار بايد با رفقا و اهل سفر خويش، خوش خلقى كند و گشاده رو و شيرين كلام باشد و از كج خلقى و درشت گويى، غايت اجتناب نمايد و فحش نگويد و سخن لغو از او سر نزند و با كسى جدال وخصومت نكند؛ چنان كه حضرت رسول (ص)، حج مبرور را حجى مىداند كه در آن خوش كلامى باشد. 2
از نظر امام باقر (ع) نيز كسى را كه همراهى خوب با مصاحبان خود نباشد، بى بهره از حج مىداند ( حسن الصحبة لمن صحبه ). 3
ب. تواضع و فروتنى
فروتنى، خاكسارى و تواضع در محضر خدا و دورى از تكبّر، خودپسندى و غرور، از حكمتها و اسرار نورانى حج است و حتى مىتوان گفت: جوهر حج و حكمت مهم آن، افتادگى، فرودستى