23كردند، شمارى از ايرانيان به خصوص از تهران به سمت شمال و نيز از آذربايجان و خراسان ترجيح مىدادند تا به روسيه رفته از آنجا عازم حج شوند. خراسانيان به سواحل شرقى درياى مازندران آمده با طى آن به سمت غربى آن آمده با وسائل نقليه زمينى عازم سواحل درياى سياه مىشدند. اهالى تهران به انزلى آمده از آنجا همين مسير را طى مىكردند. آذربايجانىها نيز مسير زمينى قره باغ يا نواحى آن را انتخاب كرده به تفليس آمده از طريق بنادر درياى سياه عازم استانبول و از آنجا با گذر از درياى مديترانه و كانال سوئز وارد درياى سرخ شده و در جده پياده مىشدند. اين راه در نيمه دوم دولت قاجارى راهى بسيار معمول بود و بسيارى از سفرنامههايى كه ما از اين دوره در اختيار داريم توسط كسانى نوشته شده كه از اين مسير استفاده كردهاند. 1