22و به شام مىآمد متروك گرديد. دهها كتاب با عنوان منازلنامه درباره اين راه، شهرها و روستاهاى ميان راه كه حاوى اطلاعاتى درباره آنهاست نوشته شده.
8. راه دريايى ايرانيان
از دير باز حجاج ايرانى از راه دريايى نيز براى رفتن به حج استفاده مىكردند. اين مسير، از طريق بنادر خليج فارس از بصره تا بوشهر به سمت درياى عمان و از آنجا در اقيانوس هند به سمت سواحل عدن و با گذر از دماغه اميد نيك و رفتن به درياى سرخ و رسيدن به جده بود. اين راه به خصوص پس از به راه افتادن كشتىهاى بخار و آمدن كشتىهاى كمپانىهاى فرنگى به اين مناطق جدىتر شد. به طور معمول حجاج مناطق جنوبى ايران يا به بندر بوشهر رفته از آنجا عازم مىشدند يا به عتبات رفته از آنجا به سمت جنوب عراق رفته از طريق بصره وارد خليج فارس شده و اين مسير طولانى را طى مىكردند. با رايج شدن استفاده از اين راه دريايى استفاده از راه جبل بسيار كم و كمتر شد.
راه دريايى مورد استفاده مسلمانان هندى هم بود. هنديان به خصوص ساكنان جنوب هند از بندر سورت از طريق اقيانوس هند عازم جده مىشدند.
9. راه حجاج شمالى ايران و حجاج ماوراءالنهر
حجاج ماوراءالنهر در دورهاى كه حكومت صفوى در ايران پديد آمد نتوانستند از مسير ايران بگذرند به ناچار از راه دور زدن درياى مازندران به سمت درياى سياه آمده از آنجا به استانبول رفته و با كاروان استانبول عازم حرمين مىشدند. آنان بعدها در دوره روسها نيز همواره مشكل داشتند. در زمانى كه راه جبل يعنى راه عراق، راهى خطرناك تلقى مىشد و به خصوص كشتىهاى بخار نيز در درياها شروع به كار