107بر حسب استطاعت اقتصار بايد كرد. و طايفهاى گفتهاند تقرّب به حضرت او به احسان بايد نمود، امّا با نفس خود به تزكيت و حسن سياست، و امّا با اهل نوع خود به مواسات و حكمت و موعظت و جماعتى گفتهاند: حرص بايد نمود بر تفكّر و تدبّر در الهيات و تصرّف در محاولاتى كه موجب مزيد معرفت بارى سبحانه بود تا به واسطه آن معرفت او به كمال رسد و توحيد او به حدّ تحقيق انجامد. و گروهى گفتهاند آنچه خداى را - جلّ و عزّ - بر خلق واجب است يك چيز معين نيست كه آن را ملتزم شوند و بر يك نوع و مثال نيست بلكه به حسب طبقات و مراتب مردمان در علوم مختلف است. اين سخن تا اينجا حكايت الفاظ اوست كه نقل كردهاند و از او در ترجيح بعضى از اين اقوال بر بعضى اشارتى منقول نيست. و طبقه متأخر از حكما گفتهاند: عبادت خداى تعالى در سه نوع محصور تواند بود، يكى آنچه تعلق به ابدان دارد مانند صلوات و صيام و دعا و مناجات.
دوم آنچه تعلّق به نفوس دارد مانند اعتقادات صحيح چون توحيد و تمجيد حق. سيّم آنچه واجب شود در مشاركات خلق مانند انصاف در معاملات و جهاد با اعداى دين. و گروهى از ايشان كه به اهل تحقيق نزديكترند گفتهاند كه عبادت خداى تعالى سه چيز است: اعتقاد حق و قول صواب و عمل صالح». 1ارسطو و محقق طوسى در اين عبارت اولاً عبادت را حق خداى متعال دانسته و امتناع از آن را ظلم معرفى كردهاند و ضمناً به بيان مصداق اين حق خداوند يا عبادت پرداخته و پس از بيان مصداق اقسام آن را شرح داده و اقوال مختلف را در اين موضوع بيان كردهاند. گرچه بهتر است در بيان اقسام عبادت گفته شود عبادت بر چهار قسم است:
قلبى، قولى، بدنى و مالى.
آيةاللّٰه جوادى آملى ذيل تفسير آيه شريفه 61 سوره هود 2 مىفرمايد: «چرا خدا را بايد عبادت كنيد؟ و غير از اللّٰه الهى نيست؟ براى اينكه او به شما هستى مىدهد و كمالات هستى شما را هم او تأمين كرده است. چنين نيست كه چيزى خود به خود از زمين سبز